Cao Kỳ Vân và tổ Điệp báo Sao Chổi – Những nữ điệp báo viên đầu tiên của Công an Bắc Giang

1. Khi Bắc Giang trở thành địa bàn đấu trí

Những năm 1947–1949, thực dân Pháp từng bước xây dựng hệ thống đồn bốt tại nhiều địa bàn của Bắc Giang. Khu vực Mỏ Thổ, thuộc Minh Đức, Việt Yên, là một vị trí quan trọng vì có thể kiểm soát tuyến đường từ Bắc Ninh lên Yên Thế và một vùng rộng xung quanh.

Quân Pháp không chỉ dựa vào các đồn quân sự. Xung quanh những vị trí này còn có hệ thống tề ngụy, chỉ điểm và các tổ chức do thám nhằm phát hiện cơ sở cách mạng, thu thập tin tức và xâm nhập vào vùng du kích.

Đối với lực lượng Công an địa phương, cuộc đấu tranh vì thế không chỉ diễn ra bằng súng đạn.

Đó còn là cuộc đấu trí để biết địch đang chuẩn bị gì, lực lượng nào đang di chuyển, cuộc càn quét nào sắp diễn ra và cơ sở nào có nguy cơ bị phát hiện.

Trong hoàn cảnh đó, Ty Công an Bắc Giang tổ chức các tổ điệp báo.

2. Tổ Điệp báo Sao Chổi

Đầu năm 1950, thực hiện Chỉ thị “Tổng phá tề, diệt bảo an” của Tỉnh ủy Bắc Giang, Ty Công an giao cho các tổ điệp báo phối hợp với huyện, xã hoạt động chống tề, diệt gian.

Tổ Điệp báo Sao Chổi là một trong những tổ được tổ chức trong thời điểm ấy.

Nguyễn Thị Được, sinh năm 1925, là một trong những người được tin tưởng giao nhiệm vụ. Bà nhận bí danh Cao Kỳ Vân và được huấn luyện nghiệp vụ trước khi xuống hoạt động tại vùng địch tạm chiếm ở Minh Đức.

Điều đáng chú ý là những người làm công tác điệp báo không hoạt động theo cách của một đơn vị chiến đấu thông thường.

Họ phải ẩn mình.

Không có quân phục.

Không có đội hình.

Không có dấu hiệu để người dân bình thường nhận ra họ đang làm nhiệm vụ.

Một nữ điệp báo viên có thể xuất hiện trong đời sống hằng ngày như một người bán hàng, người làm thuê hay người đi chợ.

Chính sự bình thường ấy là lớp vỏ bảo vệ cho nhiệm vụ bên trong.

3. Cao Kỳ Vân sống ngay dưới chân đồn

Sau khi được phân công, Cao Kỳ Vân được bố trí làm con nuôi của một gia đình ngay dưới chân bốt Mỏ Thổ.

Đây là cách tạo vỏ bọc để bà có thể sống lâu dài trong khu vực địch kiểm soát.

Hằng ngày, bà bán quán.

Công việc bán hàng giúp bà tiếp xúc với nhiều người, trong đó có binh lính đồn Mỏ Thổ.

Những lúc khác, bà cải trang thành người đi cắt cỏ, bắt cua, mò ốc.

Không có hành động nào quá nổi bật.

Không cần phải tìm cách xuất hiện ở nơi đông người.

Mục tiêu là trở thành một người dân mà sự hiện diện ở khu vực quanh đồn địch không gây nghi ngờ.

Theo tư liệu địa phương, thông tin Cao Kỳ Vân thu thập được được chuyển về cho lực lượng kháng chiến, giúp đơn vị chủ động ngăn chặn các cuộc càn quét, di chuyển lực lượng và tổ chức cho nhân dân sơ tán khi cần thiết.

4. Công việc của người điệp báo không nằm trên chiến hào

Một trận đánh thường có thời điểm bắt đầu và kết thúc.

Công việc điệp báo thì khác.

Một người hoạt động trong lòng địch phải duy trì vỏ bọc qua từng ngày.

Sáng hôm nay bán hàng.

Ngày mai đi cắt cỏ.

Một hôm khác xuống ruộng bắt cua.

Những hoạt động ấy nhìn bên ngoài gần như không liên quan đến chiến tranh.

Nhưng chính trong những tiếp xúc đời thường đó, người điệp báo có thể nắm được những thay đổi bất thường: quân số trong đồn, hoạt động của binh lính, những cuộc họp hay dấu hiệu chuẩn bị một cuộc hành quân.

Sau đó, thông tin phải được chuyển về đúng nơi.

Đây là một công việc đòi hỏi thời gian, sự kín đáo và khả năng giữ bí mật.

Với Cao Kỳ Vân, điều đó còn có nghĩa là mỗi ngày đều phải sống trong khoảng cách rất gần với những người có thể trở thành kẻ truy bắt mình.

5. Mạng lưới phía sau một người điệp báo

Cao Kỳ Vân không hoạt động hoàn toàn đơn độc.

Tư liệu về Tổ Sao Chổi cho thấy hoạt động điệp báo được đặt trong sự phối hợp giữa Ty Công an, các huyện, xã và cơ sở tại địa bàn.

Điều đó tạo nên một mạng lưới nhiều tầng.

Người hoạt động trong vùng địch thu thập thông tin.

Cơ sở giúp duy trì liên lạc.

Lực lượng bên ngoài tiếp nhận và sử dụng thông tin.

Khi có dấu hiệu địch chuẩn bị càn quét, tin tức có thể giúp lực lượng kháng chiến chủ động hơn và giúp nhân dân tránh được những khu vực nguy hiểm.

Vì vậy, một báo cáo tưởng như nhỏ bé từ dưới chân một đồn binh có thể liên quan đến sự an toàn của nhiều người.

Đó là lý do những tổ điệp báo được coi là một bộ phận quan trọng trong cuộc đấu tranh bảo vệ cơ sở cách mạng ở vùng địch kiểm soát.

6. “Sao Chổi” và những người phụ nữ phía sau cái tên

Các tư liệu hiện có về Tổ Điệp báo Sao Chổi không cung cấp đầy đủ danh sách từng thành viên, nên không nên gán thêm tên tuổi hoặc chiến công cho những nữ điệp báo viên khác khi chưa có nguồn xác nhận.

Điều có thể xác định rõ là Cao Kỳ Vân thuộc Tổ Điệp báo Sao Chổi của Ty Công an Bắc Giang và hoạt động tại khu vực Mỏ Thổ trước khi hy sinh ngày 1/5/1950.

Bởi vậy, khi nhắc đến Tổ Sao Chổi, Cao Kỳ Vân là cái tên nổi bật nhất còn được tư liệu chính thức và địa phương lưu lại.

Nhưng câu chuyện về bà cũng cho thấy một điều rộng hơn: trong cuộc kháng chiến chống Pháp, phụ nữ đã tham gia vào những công việc không chỉ ở hậu phương mà cả trong những mạng lưới bí mật ngay giữa vùng địch kiểm soát.

Họ không nhất thiết xuất hiện trong những trận đánh lớn.

Nhiều người chỉ để lại một bí danh, một địa bàn hoạt động và những mẩu thông tin được chuyển đi trong im lặng.

7. Từ Tổ Sao Chổi đến ngày Cao Kỳ Vân hy sinh

Những tháng ngày hoạt động của Cao Kỳ Vân cuối cùng dẫn đến nhiệm vụ tại đồn Mỏ Thổ ngày 1/5/1950.

Cơ sở báo tin tại đồn có một cuộc họp quan trọng với sự tham dự của sĩ quan Pháp, mật thám và lực lượng tề ngụy.

Cao Kỳ Vân được giao nhiệm vụ xâm nhập đồn.

Bà giả làm người bắt cua, giấu hai quả lựu đạn trong giỏ và lọt vào bên trong. Sau khi tấn công, bà bị bắt khi tìm cách rút lui. Địch tra tấn, dụ dỗ và mua chuộc nhưng không khai thác được thông tin. Bà bị sát hại ngay trong ngày, khi mới 25 tuổi.

Câu chuyện ấy thường được nhắc đến như một chiến công riêng của Cao Kỳ Vân.

Nhưng đặt trong lịch sử Tổ Sao Chổi, đó còn là điểm kết thúc của một quá trình hoạt động điệp báo kéo dài nhiều tháng: từ xây dựng vỏ bọc, sống trong lòng địch, thu thập tin tức đến trực tiếp thực hiện nhiệm vụ nguy hiểm nhất.

Lời kết

Tổ Điệp báo Sao Chổi ra đời trong một hoàn cảnh mà hệ thống đồn bốt, tề ngụy và do thám của đối phương ngày càng gây sức ép lên cơ sở cách mạng ở Bắc Giang.

Trong mạng lưới ấy, Cao Kỳ Vân là một nữ điệp báo viên hoạt động ngay dưới chân đồn Mỏ Thổ.

Bà không mặc quân phục.

Không mang theo một dấu hiệu nào cho thấy mình là chiến sĩ.

Bà bán hàng, cắt cỏ, bắt cua, mò ốc – những công việc bình thường của đời sống nông thôn.

Nhưng từ những hoạt động bình thường ấy, những thông tin về địch được thu thập và chuyển về cho lực lượng kháng chiến.

Ngày 1/5/1950, Cao Kỳ Vân bị bắt và hy sinh.

Gần nửa thế kỷ sau, ngày 22/7/1998, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ngày nay, Khu tưởng niệm Cao Kỳ Vân được xây dựng tại thôn Bãi Bằng, xã Minh Đức, dưới chân núi Mỏ Thổ – chính nơi gắn với những năm tháng hoạt động cuối cùng của bà.

Từ một cái tên bí danh trong hồ sơ điệp báo, Cao Kỳ Vân trở thành một phần ký ức của lực lượng Công an Bắc Giang về những người phụ nữ đã chọn cách chiến đấu thầm lặng giữa lòng địch.