Cao Thắng – Vị tướng trẻ của phong trào Cần Vương
Cao Thắng là vị danh tướng tài ba và là linh hồn quân sự của khởi nghĩa Hương Khê (phong trào Cần Vương). Sự chênh lệch vũ khí giữa nghĩa quân và giặc Pháp đã được ông thu hẹp lại bằng một kỳ tích: chỉ với những lò rèn thủ công, ông đã nghiên cứu, chế tạo thành công súng trường kiểu 1874 của Pháp. Vừa là kỹ sư tài ba, vừa là một dũng tướng xông pha trận mạc, sự hy sinh anh dũng của ông năm 29 tuổi đã để lại một tấm gương ngời sáng về tinh thần độc lập, tự chủ và trí tuệ sáng tạo vô song của thanh niên Việt Nam.
Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta, chúng mang theo sự kiêu ngạo của một đế quốc sở hữu nền công nghiệp quân sự tối tân. Kẻ thù từng chê bai, mỉa mai những người nông dân An Nam nhỏ bé chỉ biết dùng giáo mác, gậy gộc, súng kíp thô sơ để chống lại đại bác, súng trường. Thế nhưng, giữa chốn rừng thiêng nước độc của núi rừng Vụ Quang, lịch sử đã chứng kiến một kỳ tích vô tiền khoáng hậu làm tiêu tan sự ngạo mạn ấy.
Một người thanh niên xuất thân từ nông dân, chưa từng qua bất kỳ trường lớp kỹ thuật phương Tây nào, đã làm được điều không tưởng: tự tháo lắp, nghiên cứu và đúc thành công súng trường kiểu Pháp để trang bị cho nghĩa quân. Đó chính là Cao Thắng – vị tướng trẻ tài hoa, vị "kỹ sư quân sự" kiệt xuất bậc nhất của phong trào Cần Vương.
Cao Thắng (1864–1893), quê ở làng Tuần Lễ, tổng Lai Thạch, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Vốn là một người thông minh, mưu trí và có tinh thần thượng võ, ông sớm tham gia phong trào chống Pháp và nhanh chóng trở thành cánh tay phải đắc lực, người học trò xuất sắc nhất của Đình nguyên Tiến sĩ Phan Đình Phùng trong cuộc khởi nghĩa Hương Khê. Dù tuổi đời còn rất trẻ, Cao Thắng đã được tin tưởng giao trọng trách Tổ chức và huấn luyện quân đội.
Dấu ấn vĩ đại nhất tạc nên tên tuổi Cao Thắng vào pho sử vàng dân tộc chính là tài năng sáng chế vũ khí thiên bẩm. Nhận thấy sự chênh lệch quá lớn về hỏa lực, ông hiểu rằng giáo mác không thể chiến thắng được súng đạn. Khi nghĩa quân thu được hai khẩu súng trường kiểu 1874 của Pháp, Cao Thắng đã quyết định tháo rời từng bộ phận để nghiên cứu. Không có máy móc hiện đại, ông đã tập hợp những thợ rèn, thợ mộc tài hoa nhất vùng, dùng những công cụ thủ công thô sơ, lấy sắt từ mỏ ở địa phương, nấu chảy và rèn đúc.
Trải qua bao nhiêu lần thất bại, cuối cùng, ông và những người thợ đã chế tạo thành công hàng trăm khẩu súng trường giống hệt súng của Pháp, chỉ khác là lò xo được làm bằng gọng ô nên sức bắn không xa bằng. Kỳ tích này đã làm cho quân Pháp và giới sĩ quan thực dân phải kinh ngạc, khiếp sợ và thốt lên những lời thán phục trước trí tuệ phi thường của người Việt Nam.
Không chỉ là một nhà sáng chế tài ba, Cao Thắng còn là một danh tướng dũng mãnh nơi sa trường. Ông trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh lớn, áp dụng chiến thuật du kích tài tình khiến giặc Pháp chịu những tổn thất nặng nề. Tuy nhiên, định mệnh đã khắc nghiệt cướp đi sinh mệnh của một bậc anh tài. Cuối năm 1893, trong một trận tấn công đồn Thanh Chương (Nghệ An), Cao Thắng trúng đạn và anh dũng hy sinh khi mới 29 tuổi.
Sự ra đi đột ngột của ông là một tổn thất không thể bù đắp, giáng một đòn chí mạng vào cuộc khởi nghĩa Hương Khê. Nghe tin ông mất, Phan Đình Phùng đã khóc nấc lên và viết bài văn tế đẫm lệ, ca ngợi ông là người "trí dũng song toàn".
Cuộc đời Cao Thắng rực rỡ và ngắn ngủi như một ngôi sao băng, nhưng ánh sáng của nó đã chiếu rọi vào lịch sử dân tộc. Ông là biểu tượng chói lọi của tuổi trẻ yêu nước, của trí tuệ, tinh thần tự lực tự cường và sức sáng tạo vô biên của con người Việt Nam trong cuộc chiến đấu bảo vệ non sông.
