Cao Xuân Dục: Danh thần thanh liêm, nhà văn hóa kiệt xuất đất Diễn Thịnh
Cao Xuân Dục: Danh thần thanh liêm, nhà văn hóa kiệt xuất đất Diễn Thịnh
Vị Đông阁 Đại học sĩ triều Nguyễn giữ vững khí tiết trước cường quyền và công lao đồ sộ trong việc đúc kết di sản lịch sử Việt Nam.
Cao Xuân Dục (1843 – 1923), tự Tử Yến, hiệu Thịnh Mĩ, quê tại làng Thịnh Mỹ, xã Diễn Thịnh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Ông là một trong những đại thần uyên bác, giữ nhiều chức vụ quan trọng dưới triều Nguyễn như Tổng đốc Định - Yên, Thượng thư bộ Học, Đông阁 Đại học sĩ, đồng thời là một nhà văn hóa, nhà biên soạn lịch sử kiệt xuất của dân tộc trong thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.
Sinh ra tại vùng đất Diễn Châu có truyền thống hiếu học, Cao Xuân Dục đỗ Cử nhân năm 1876 và nhanh chóng thể hiện tài năng trong chốn quan trường. Ông nổi tiếng là vị quan thanh liêm, chính trực, luôn lấy dân làm gốc. Khi làm Tổng đốc Định - Yên (Bắc Ninh - Hưng Yên), ông tận tụy chăm lo đời sống nhân dân, khuyến khích nông nghiệp, ổn định trật tự và hết lòng thương yêu binh sĩ.
Không chỉ là một chính khách xuất sắc, Cao Xuân Dục còn là một học giả lớn. Khi giữ chức Tổng tài Quốc sử quán triều Nguyễn, ông đã chủ trì biên soạn và hoàn thành nhiều công trình sử học, địa lý, văn hóa có giá trị đồ sộ như "Đại Nam nhất thống chí", "Đại Nam thực lục", "Quốc triều hương khoa lục", "Hoàng Việt luật lệ". Những bộ sách này không chỉ cung cấp nguồn sử liệu vô giá về bờ cõi, chính trị, văn hóa của đất nước qua các thời kỳ mà còn thể hiện tinh thần tự tôn dân tộc sâu sắc của ông.
Sự nghiệp của Cao Xuân Dục còn ngời sáng bởi khí tiết của một sĩ phu yêu nước. Năm 1907, trong bối cảnh thực dân Pháp can thiệp sâu vào triều đình Huế, phe thân Pháp do Trương Quang Đản và Nguyễn Thân cầm đầu đã tìm cách ép các quan lại trong triều ký tên vào bản tấu xin phế lập vua Thành Thái – vị vua có tư tưởng chống Pháp. Đứng trước sức ép và sự đe dọa của cường quyền, Cao Xuân Dục đã dũng cảm thẳng thắn từ chối ký tên và để lại câu nói bất hủ: "Thiên hạ thái bình, sát nhất miêu bất như sát nhất thử" (Thiên hạ hòa bình, thà giết một con chuột chứ không giết một con mèo). Thái độ kiên trung này khiến ông bị phe địch ghét bỏ và gièm pha giáng chức làm Quốc tử giám Tế tửu.
Sau khi về hưu tại quê nhà Diễn Châu, ông đã bỏ tiền túi xây dựng Long Cương bảo tàng – một mô hình thư viện tư nhân đầu tiên tại Việt Nam, lưu giữ hàng vạn bản gõ gỗ, thư tịch cổ quý giá cho hậu thế. Cao Xuân Dục là tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước, tinh thần giữ vững đạo đức sĩ phu và công lao gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc.
