Câu chuyện 79

Tháng 7/1970, Sài Gòn nóng hầm hập. Tại căn phòng nhỏ trong khách sạn thuộc trung tâm thành phố, Trợ lý Quốc hội Tom Harkin lặng im lắng nghe câu chuyện từ một cựu tù Côn Đảo.

Đó là chàng trai người Việt Nam trẻ tuổi với ánh mắt thâm trầm. Anh kể:

“Tôi bị giam 13 tháng ở Côn Sơn. Phần lớn thời gian là trong những chuồng cọp. Ở đó tối lắm, nóng lắm. Mùi vôi nồng lên bỏng cả mắt. Có khi chúng tôi phải ăn sống thằn lằn, bọ cùng những loại côn trùng khác để tồn tại”.

Không chỉ kể chuyện, người cựu tù còn vẽ lại một tấm bản đồ. Những nét bút nguệch ngoạc dẫn về nơi mà theo anh: “Nếu không có người chỉ đường, các ông sẽ không bao giờ tìm ra”.

Ít ngày sau, Tom Harkin lên đường tới Côn Sơn cùng Don Luce, một thư ký thuộc Hội đồng Giáo hội Thế giới với hơn 10 năm sinh sống tại Việt Nam.

Chuyến đi nằm trong chương trình thị sát của Ủy ban Quốc hội Hoa Kỳ. Tuy nhiên, giữa sự thờ ơ của cả đoàn, chỉ có hai nghị sĩ là William R. Anderson và Augustus F. Hawkins thực sự lưu tâm đến những lời đồn đoán về “chuồng cọp”.

“Những nơi mà chúng tôi được thấy không có gì hay ho và cũng chẳng có gì kinh khủng”

“Don Luce và tôi không ngừng rà soát bản đồ. Khi biết chắc đã cận kề khu vực chuồng cọp, chúng tôi rời đoàn, âm thầm tự mình đi tìm”

“Tại vườn rau, tôi bắt gặp một bức tường và một cánh cửa có vẻ chẳng dẫn tới đâu. Tôi dám chắc đây chính là nó”

“Tôi thì thầm với nghị sĩ Hawkins và ngay lập tức, chúng tôi đã ở trong vườn, rất gần chỗ cánh cửa”

“Tôi hỏi viên quản giáo người Việt tên Vệ rằng: phía sau đó có gì. Anh ta nói nó dẫn tới một khu khác, nơi mà chúng tôi không được phép vào”

“Bất chợt, tiếng lanh canh vang lên và cánh cửa bật mở. Có lẽ lính gác bên trong nghe thấy tiếng viên đại tá nên lầm tưởng đó là lệnh cho vào”

Những gì nhìn thấy sau đó đã vượt xa khỏi sức tưởng tượng của cả nhóm. Bên dưới những thanh sắt rỉ sét là hàng trăm con người.

Họ ngồi co cụm trong những ô chuồng chật hẹp, chân tay bị xích. Không khí đặc quánh mùi vôi, mùi phân và mùi mồ hôi lâu ngày.

Hơn nửa tại đây là phụ nữ, trong đó có một cô bé mới chỉ 15 tuổi. Tất cả đều bị lao phổi, đau mắt và suy dinh dưỡng.

Ngay khi Tom giơ máy ảnh, viên quản giáo hốt hoảng đòi tịch thu cuốn phim, song Tom thẳng thừng từ chối.

“Với 500 sinh mạng đang bị đoạ đầy trong những cái chuồng đó, tôi không được phép im lặng”.

Vài tuần sau, loạt ảnh của Tom Harkin xuất hiện trên tạp chí Life khiến cả nước Mỹ phải bàng hoàng.

Một cố vấn Mỹ từng mô tả nhà tù Côn Sơn là “trại sinh hoạt của hướng đạo sinh” giờ cũng im lặng, không còn gì để biện hộ.

Rõ ràng, sự thật về chuồng cọp Côn Đảo không đến từ một cuộc thanh tra chính thức. Nó bước ra ánh sáng từ một cuộc gặp gỡ tình cờ, một tấm bản đồ vẽ tay, một cánh cửa mở nhầm và một con người dám bấm máy đúng lúc.