Câu chuyện lịch sử Hồ Tùng Mậu
Hồ Tùng Mậu người làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Tên khai sinh là Hồ Bá Cự, khi xuất dương sang Thái Lan hoạt động mới mang tên Hồ Tùng Mậu và trở thành tên gọi chính thức đến khi qua đời. Xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa cử, Hồ Tùng Mậu sớm có tinh thần yêu nước cách mạng, căm thù đế quốc.
Cuối tháng 4-1920, Hồ Bá Cự cùng Lê Văn Phơn (Hồng Sơn), Ngô Quốc Chính sang Thái Lan, sau được sang Trung Quốc. Ở Quảng Châu (Trung Quốc), Hồ Tùng Mậu cùng Lê Hồng Sơn lập ra “Tâm tâm xã”, tập hợp số thanh niên yêu nước, cùng nhau mưu đồ giải phóng dân tộc. Mùa xuân năm 1924, Hồ Tùng Mậu về nước, trở lại Quỳnh Lưu, Yên Thành hoạt động với tên Phan Tái. Tháng 7-1924, trở lại Quảng Châu, cùng Lê Hồng Sơn giúp Nguyễn Ái Quốc xây dựng tổ chức Việt Nam cách mạng Thanh niên, gồm 5 người, trong đó, có Hồ Tùng Mậu. Năm 1925, Hồ Tùng Mậu được cử về nước mở đường dây liên lạc trên các tàu biển làm nhiệm vụ đưa, đón thanh niên Việt Nam sang Quảng Châu huấn luyện. Về Hải Phòng, Hồ Tùng Mậu mở một hiệu sách mang tên Huệ Quần Thư Điếm(1) làm nơi liên lạc giữa trong và ngoài nước. Nhờ đường dây này, nhiều chiến sĩ cách mạng như Bùi Lâm, Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Lương Bằng, Nguyễn Tường Loan, Lê Duy Điếm, Trần Phú, Phan Trọng Bình, Tôn Quang Phiệt, Trần Văn Đức, Nguyễn Văn Khang, Phan Trọng Quảng, Nguyễn Quang Thu, Nguyễn Danh Đới… đã sang được Quảng Châu theo học, trở thành cán bộ cốt cán của Đảng.
Tháng 4-1927, Hồ Tùng Mậu bị bắt, sau được thả. Tháng 12-1927, lại bị bắt giam, đến cuối thu năm 1929 mới được tha. Thời gian ở tù, Hồ Tùng Mậu được bầu vắng mặt làm Ủy viên ban Chấp hành Tổng bộ Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên.
Nhờ Hồ Tùng Mậu và Lê Hồng Sơn nắm bắt, phản ánh kịp thời tình hình hoạt động của các tổ chức tiền thân của Đảng ở trong nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã từ Xiêm (Thái Lan) về Hương Cảng (Trung Quốc) triệu tập Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản, thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930).
Tháng 6-1931, Hồ Tùng Mậu lại bị bắt tại Thượng Hải (Trung Quốc) và bị giải về giam ở nhà lao Hỏa Lò (Hà Nội). Từ tháng 12/1931 đến tháng 3/1945, Hồ Tùng Mậu bị chuyển qua các nhà tù Vinh, Lao Bảo, Kon Tum, Buôn Ma Thuột…. và trốn khỏi căng an trí Trà Khê (tỉnh Phú Yên) trở về quê, hoạt động tại cơ quan Xứ ủy Trung Kỳ. Sau khởi nghĩa (1945), Hồ Tùng Mậu được giao giữ nhiều trọng trách: phụ trách trường Quân chính Nhượng Bạn, Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Liên khu IV, Ủy viên Thường vụ Liên khu ủy, Tổng thanh tra Ban Thanh tra Chính phủ, Hội trưởng Hội Việt Hoa hữu nghị. Tại Đại hội đại biểu Đảng toàn Quốc tháng 2-1951, Hồ Tùng Mậu được bầu làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Ngày 23-7-1951, Hồ Tùng Mậu hy sinh tại Thanh Hóa khi đang làm trưởng đoàn công tác của Chính phủ kháng chiến đi kiểm tra tình hình tại đây.
