LIỆT SĨ PHẠM HỒNG THÁI - CON CHIM ÉN KHÔNG KỊP NHÌN THẤY MÙA XUÂN
Câu chuyện Hoa Lửa về liệt sĩ Phạm Hồng Thái
Có những người chiến đấu và được nhìn thấy ngày chiến thắng.
Có những người đi qua những năm tháng tù đày, chiến tranh rồi một ngày được trở về quê hương, đứng dưới lá cờ của một đất nước độc lập.
Nhưng cũng có những người ra đi khi mùa xuân còn rất xa.
Họ không biết ngày chiến thắng sẽ đến vào năm nào.
Không biết con đường mình lựa chọn rồi sẽ dẫn dân tộc đi tới đâu.
Không biết liệu sự hy sinh của mình có được ai nhớ tới hay không.
Họ chỉ biết một điều:
đất nước đang mất tự do, và mình không thể đứng yên.
Phạm Hồng Thái là một người như thế.
Ngày 19 tháng 6 năm 1924, tại Sa Diện, Quảng Châu, Trung Quốc, một tiếng nổ vang lên giữa buổi tiệc có Toàn quyền Đông Dương Martial Merlin tham dự.
Người tạo ra tiếng nổ ấy là một thanh niên Việt Nam mới 29 tuổi.
Cuộc mưu sát không đạt được mục tiêu.
Phạm Hồng Thái bị truy đuổi.
Phía trước là dòng Châu Giang.
Phía sau là lực lượng truy bắt.
Và người thanh niên ấy đã lựa chọn gieo mình xuống dòng nước, quyết không để rơi vào tay đối phương.
Dòng Châu Giang khép lại một cuộc đời.
Nhưng tiếng bom Sa Diện lại mở ra một tiếng vang khác.
Nhiều năm sau, hành động ấy được nhắc tới như một “chim én báo hiệu mùa Xuân” của phong trào đấu tranh dân tộc.
Một con chim én đã bay qua bầu trời khi mùa xuân chưa đến.
Và không bao giờ được nhìn thấy mùa xuân ấy.
Tên của người thanh niên đó là
PHẠM HỒNG THÁI.
1. Người con xứ Nghệ mang một cái tên khác
Phạm Hồng Thái sinh ngày 14 tháng 5 năm 1895, tên khai sinh là Phạm Thành Tích, quê ở Hưng Nguyên, Nghệ An. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết ông lớn lên trong một gia đình có truyền thống yêu nước; cha là Phạm Thành Mỹ. Quê hương Nghệ An những năm ấy cũng là một trong những vùng đất có phong trào chống thực dân mạnh mẽ.
Tuổi thơ của Phạm Thành Tích diễn ra trong một đất nước không có độc lập.
Người Pháp cai trị.
Những cuộc nổi dậy bị đàn áp.
Những người yêu nước bị bắt, bị tù đày hoặc phải lưu vong.
Một đứa trẻ lớn lên trong hoàn cảnh ấy sớm nhìn thấy một nghịch lý rất lớn:
Đây là quê hương của mình, nhưng người Việt Nam lại không được quyết định vận mệnh của chính quê hương ấy.
Phạm Thành Tích lớn lên.
Rồi cái tên Phạm Hồng Thái xuất hiện.
Cái tên ấy về sau không chỉ nằm trong hồ sơ của một tổ chức cách mạng.
Nó sẽ gắn với một tiếng nổ.
Một dòng sông.
Và một ngôi mộ nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam.
2. Một thế hệ đi tìm đường cứu nước
Đầu thế kỷ XX là một giai đoạn rất đặc biệt của lịch sử Việt Nam.
Những con đường cứu nước cũ đang đứng trước bế tắc.
Người đi Đông Du.
Người chủ trương cải cách.
Người tổ chức bạo động.
Người tìm cách đưa thanh niên ra nước ngoài học tập.
Nhiều thế hệ yêu nước cùng đau đáu một câu hỏi:
LÀM THẾ NÀO ĐỂ GIÀNH LẠI ĐỘC LẬP?
Phạm Hồng Thái thuộc về thế hệ ấy.
Một thế hệ chưa có trong tay đáp án hoàn chỉnh.
Nhưng họ không chấp nhận không làm gì cả.
Tư liệu lịch sử ghi nhận năm 1924, Phạm Hồng Thái tham gia Tâm Tâm Xã, tổ chức của những thanh niên Việt Nam yêu nước hoạt động tại Quảng Châu, trong đó có Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn và nhiều người sau này tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong phong trào cách mạng.
Những người thanh niên ấy sống xa quê.
Không nhiều tiền.
Không lực lượng lớn.
Không quân đội.
Không một nhà nước đứng sau.
Nhưng có một thứ họ mang theo:
nỗi đau mất nước.
Và đôi khi, chính nỗi đau ấy khiến những người rất trẻ đưa ra những lựa chọn quyết liệt.
3. Martial Merlin đến Quảng Châu
Năm 1924, Toàn quyền Đông Dương Martial Merlin thực hiện chuyến công cán qua một số nước châu Á và đến Quảng Châu.
Đối với những người Việt Nam yêu nước đang hoạt động tại đây, sự xuất hiện của người đứng đầu bộ máy cai trị Pháp ở Đông Dương tạo nên một cơ hội.
Tâm Tâm Xã quyết định tổ chức một cuộc mưu sát.
Phạm Hồng Thái nhận nhiệm vụ.
Hãy dừng lại ở đây.
Bởi đôi khi khi đọc một dòng lịch sử:
“Phạm Hồng Thái nhận nhiệm vụ ám sát Toàn quyền Đông Dương Merlin”
chúng ta đi qua quá nhanh.
Nhưng người nhận nhiệm vụ ấy là một con người.
Hai mươi chín tuổi.
Có quê hương.
Có người thân.
Có một cuộc đời hoàn toàn có thể đi theo hướng khác.
Và ông hiểu rất rõ:
sau khi thực hiện nhiệm vụ, khả năng trở về gần như không còn.
Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại lời ông trước khi hành động, đại ý rằng thành công hay thất bại rất khó đoán, nhưng ông quyết không để mình rơi vào tay người Pháp.
Điều đó có nghĩa là:
trước khi bước vào Sa Diện,
Phạm Hồng Thái đã chuẩn bị cho khả năng mình sẽ chết.
4. Bản cáo trạng của một người dân thuộc địa
Trước khi thực hiện nhiệm vụ, Phạm Hồng Thái soạn một bản cáo trạng tố cáo chế độ thực dân Pháp.
Đó là một chi tiết rất đáng chú ý.
Bởi ông không muốn hành động của mình chỉ được hiểu như một vụ bạo lực đơn lẻ.
Ông muốn nói:
vì sao một người Việt Nam lại làm điều này.
Đằng sau tiếng nổ phải là câu chuyện của một dân tộc đang bị cai trị.
Đằng sau một con người phải là hàng triệu người dân mất nước.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận Phạm Hồng Thái đã để lại tài liệu tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân, hướng dư luận tới hoàn cảnh của nhân dân Việt Nam.
Có lẽ đây chính là điều làm câu chuyện của ông khác với một hành động tuyệt vọng.
Phạm Hồng Thái muốn biến cái chết có thể xảy đến với mình thành một thông điệp chính trị.
Nếu ông không thể trở về,
thì ít nhất tiếng nói của ông phải ở lại.
5. Buổi tối ngày 19 tháng 6 năm 1924
Tối 19 tháng 6 năm 1924.
Khách sạn Victoria tại Sa Diện, Quảng Châu.
Một buổi tiệc được tổ chức với sự tham dự của Martial Merlin.
Bên trong là những quan chức và khách mời.
Bên ngoài, một thanh niên Việt Nam chuẩn bị bước vào khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời mình.
Phạm Hồng Thái cải trang để tiếp cận khu vực buổi tiệc.
Khoảng 7 giờ 30 tối, khi buổi tiệc đang diễn ra, một quả bom được ném vào bàn tiệc.
Tiếng nổ làm nhiều người chết và bị thương.
Merlin thoát chết.
Về mặt mục tiêu trực tiếp,
nhiệm vụ không thành.
Nhưng lịch sử đôi khi không chỉ được đo bằng việc một kế hoạch có đạt mục tiêu trước mắt hay không.
Tiếng nổ ấy lập tức gây chấn động dư luận.
Một người dân của một xứ thuộc địa đã tấn công chính người đứng đầu bộ máy cai trị thuộc địa của Pháp ở Đông Dương.
Và quan trọng hơn:
người thanh niên ấy vẫn còn phải tìm đường thoát.
6. Cuộc chạy cuối cùng
Sau tiếng nổ là hỗn loạn.
Phạm Hồng Thái rời khỏi khu vực khách sạn.
Lực lượng bảo vệ truy đuổi.
Ông chạy về phía bờ sông Châu Giang.
Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong lúc bị truy đuổi, ông cố tìm đến điểm hẹn có người đón nhưng tình thế trở nên quá gấp gáp.
Phía trước là dòng sông.
Phía sau là những người đang đuổi tới.
Có lẽ đó là một trong những khoảnh khắc cô độc nhất của cuộc đời một người cách mạng.
Không còn tổ chức bên cạnh.
Không còn đồng đội để hỏi.
Không còn thời gian hội ý.
Chỉ có chính mình.
Và một lời đã nói trước đó:
không để rơi vào tay đối phương.
Phạm Hồng Thái lao xuống dòng Châu Giang.
Dòng nước cuốn người thanh niên 29 tuổi đi.
Ông hy sinh ngày 19 tháng 6 năm 1924.
Không chiến hào.
Không một đoàn quân đứng phía sau.
Một dòng sông trở thành nơi một người Việt Nam gửi lại cuộc đời mình.
7. Châu Giang giữ một người con Việt Nam
Thi thể Phạm Hồng Thái sau đó được tìm thấy.
Điều đặc biệt là sự hy sinh của người thanh niên Việt Nam đã gây xúc động đối với nhiều người Trung Quốc.
Sau này, ông được an táng tại Hoàng Hoa Cương ở Quảng Châu, nơi tưởng niệm những liệt sĩ Trung Quốc hy sinh trong cuộc cách mạng năm 1911. Trên bia mộ có dòng chữ:
“Việt Nam Phạm Hồng Thái liệt sĩ chi mộ.”
Một người Việt Nam nằm lại trên đất Trung Quốc.
Ngôi mộ hướng về phương Nam.
Phía Nam ấy là quê nhà.
Là Nghệ An.
Là một đất nước mà ông không thể trở về.
Có những người xa quê vài năm rồi trở lại.
Phạm Hồng Thái rời quê và chuyến trở về cuối cùng của ông lại chỉ còn có thể diễn ra trong ký ức của những người sống.
Người nằm lại Quảng Châu.
Nhưng tên ông dần quay về Việt Nam.
8. Một tiếng bom không làm nên cách mạng – nhưng đánh thức một thế hệ
Cần nhìn câu chuyện Phạm Hồng Thái một cách đầy đủ.
Một hành động ám sát cá nhân không thể tự mình giải phóng một dân tộc.
Chính Nguyễn Ái Quốc sau này cũng đi tới một con đường cách mạng khác: phải xây dựng tổ chức, giác ngộ quần chúng và tạo ra sức mạnh của hàng triệu người.
Nhưng điều đó không làm mất đi ý nghĩa tinh thần của Phạm Hồng Thái.
Tư liệu lịch sử của Đảng ghi nhận Nguyễn Ái Quốc đánh giá cao tinh thần yêu nước, sự dũng cảm của ông và xem hành động ấy như dấu hiệu
“báo hiệu một thời đại đấu tranh dân tộc, như đàn én báo hiệu mùa xuân.”
Đó là một đánh giá rất sâu sắc.
Một con én không tạo ra mùa xuân.
Nhưng khi con én xuất hiện,
người ta biết mùa đông sẽ không kéo dài mãi mãi.
Phạm Hồng Thái cũng vậy.
Một tiếng bom không thể đánh đổ cả chế độ thuộc địa.
Nhưng nó nói với những người Việt Nam đang sống trong áp bức:
vẫn có những người không cam chịu.
Vẫn có những người dám đứng lên.
Vẫn có những người sẵn sàng trả giá bằng chính mạng sống.
9. Con chim én không được nhìn thấy mùa xuân
Phạm Hồng Thái hy sinh năm 1924.
Cách mạng Tháng Tám thành công năm 1945.
Giữa hai thời điểm ấy là 21 năm.
Hai mươi mốt năm.
Nếu Phạm Hồng Thái sống thêm hai mươi mốt năm,
ông mới 50 tuổi.
Hoàn toàn có thể đứng giữa một quảng trường nào đó vào mùa Thu năm 1945.
Có thể nhìn thấy lá cờ đỏ sao vàng.
Có thể nghe hai tiếng:
Độc lập.
Có thể trở về Nghệ An.
Có thể gặp lại người thân.
Có thể kể rằng hai mươi mốt năm trước mình từng chạy bên bờ Châu Giang trong một buổi tối tháng Sáu.
Nhưng lịch sử không cho ông cơ hội ấy.
Con chim én báo mùa xuân
không được nhìn thấy mùa xuân.
Đó là điều khiến câu chuyện Phạm Hồng Thái vừa hào hùng vừa buồn.
10. Một thế hệ chiến đấu cho ngày mình không chắc sẽ được nhìn thấy
Phạm Hồng Thái không phải người duy nhất như vậy.
Lịch sử Việt Nam có rất nhiều người chiến đấu cho một tương lai mà chính họ không được sống trong đó.
Có người nằm xuống trước Cách mạng Tháng Tám.
Có người hy sinh trước Điện Biên Phủ.
Có người dừng lại trước ngày đất nước thống nhất.
Điều kỳ lạ là:
họ không có bảo đảm rằng mình sẽ thắng.
Không có ai đưa cho họ một tờ lịch và nói:
“Chỉ cần cố gắng thêm vài năm.”
Họ chiến đấu trong tình trạng không biết con đường còn dài bao nhiêu.
Phạm Hồng Thái cũng vậy.
Năm 1924, ông không thể biết năm 1930 sẽ có một chính đảng mới ra đời.
Không biết năm 1941 sẽ có Việt Minh.
Không biết năm 1945 sẽ có Tổng khởi nghĩa.
Ông chỉ biết:
mình phải góp một tiếng nói vào cuộc đấu tranh của dân tộc.
Và tiếng nói của ông là tiếng bom Sa Diện.
11. Điều gì khiến một người 29 tuổi lựa chọn cái chết?
Hơn một thế kỷ sau, đây vẫn là câu hỏi khó.
Chúng ta đang sống trong một thời đại rất khác.
Một người 29 tuổi hôm nay có thể đang xây dựng sự nghiệp.
Lập gia đình.
Mua một căn nhà.
Đi du lịch.
Nghĩ đến những kế hoạch của tuổi ba mươi.
Phạm Hồng Thái cũng từng là một con người có quyền mong những điều bình thường ấy.
Ông không sinh ra chỉ để hy sinh.
Không một người mẹ nào sinh con với mong muốn con mình chết ở một dòng sông xa quê.
Nhưng thời đại ông sống đặt những người trẻ trước một câu hỏi khắc nghiệt:
Nếu tất cả đều chỉ muốn giữ sự bình yên cho riêng mình, ai sẽ đứng lên trước cảnh mất nước?
Phạm Hồng Thái đã đưa ra câu trả lời của ông.
Đó là một lựa chọn quyết liệt của một thời đại quyết liệt.
Chúng ta không cần lặp lại phương thức của ông.
Nhưng có thể hiểu và trân trọng điều nằm phía sau:
tinh thần không cam chịu thân phận nô lệ.
12. Một ngôi mộ quay về phương Nam
Ngày nay, tại Nghĩa trang Hoàng Hoa Cương ở Quảng Châu vẫn có mộ Phạm Hồng Thái.
Ngôi mộ được chính quyền Quảng Châu tôn tạo; các đoàn đại biểu Việt Nam khi tới đây vẫn thường dâng hoa, dâng hương tưởng niệm người liệt sĩ Việt Nam đã nằm lại trên đất bạn.
Trên bia là tên ông.
Phía dưới là năm sinh.
Năm mất.
Hai con số:
1895 – 1924.
Chỉ 29 năm.
Nếu chỉ nhìn hai con số ấy, cuộc đời quá ngắn.
Nhưng lịch sử không đo một con người chỉ bằng số năm họ sống.
Có người sống tám mươi năm mà dấu chân rất nhẹ.
Có người chỉ đi qua đời ba mươi năm nhưng để lại một tiếng vọng kéo dài cả thế kỷ.
Phạm Hồng Thái thuộc về những con người thứ hai.
13. Tiếng bom Sa Diện thực sự để lại điều gì?
Nó không giết được Merlin.
Không làm chính quyền thuộc địa sụp đổ.
Không ngay lập tức làm Việt Nam độc lập.
Nếu chỉ nhìn kết quả trực tiếp,
có thể gọi đó là một nhiệm vụ thất bại.
Nhưng lịch sử không dừng ở đêm 19 tháng 6 năm 1924.
Tin tức vượt qua biên giới.
Câu chuyện lan truyền trong những người Việt Nam yêu nước.
Một thanh niên Việt Nam trở thành biểu tượng của tinh thần quyết tử chống chế độ thuộc địa.
Tư liệu chính thức của Việt Nam đánh giá sự kiện đã tạo tiếng vang lớn, góp phần khích lệ phong trào giải phóng dân tộc và thức tỉnh một bộ phận thanh niên yêu nước.
Có những hành động thay đổi ngay một trận chiến.
Có những hành động không thay đổi được tình hình ngay lập tức,
nhưng thay đổi tâm thế của con người.
Tiếng bom Sa Diện thuộc về loại thứ hai.
14. Từ tiếng bom đến một con đường mới
Chỉ vài tháng sau khi Phạm Hồng Thái hy sinh, Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu.
Tại đây, Người tiếp xúc với những thanh niên yêu nước Việt Nam, trong đó có những người thuộc Tâm Tâm Xã, từng bước chuẩn bị về tổ chức và lý luận cho một hướng đi mới của cách mạng Việt Nam.
Đây là một điểm rất đáng suy ngẫm.
Phạm Hồng Thái đại diện cho lòng yêu nước mãnh liệt và tinh thần sẵn sàng hy sinh.
Nhưng lịch sử sau đó cho thấy:
chỉ lòng dũng cảm thôi chưa đủ.
Cần một đường lối đúng.
Cần tổ chức.
Cần quần chúng.
Cần biến lòng yêu nước của một người thành sức mạnh của hàng triệu người.
Vì vậy, giá trị đẹp nhất của Phạm Hồng Thái không phải là để các thế hệ sau lặp lại đúng hành động của ông.
Mà là để nhớ:
trước khi một dân tộc tìm được con đường đúng, đã có những người trẻ lấy chính cuộc đời mình để gõ vào cánh cửa lịch sử.
15. Người trẻ hôm nay học gì từ Phạm Hồng Thái?
Chúng ta không sống trong năm 1924.
Không cần mang bom tới một khách sạn.
Không cần chạy khỏi những người truy bắt.
Không cần đứng trước dòng Châu Giang và lựa chọn giữa bị bắt với cái chết.
Đó chính là ý nghĩa của hòa bình và độc lập:
những thế hệ sau không phải sống lại bi kịch của thế hệ trước.
Nhưng vẫn còn một câu hỏi từ Phạm Hồng Thái dành cho người trẻ hôm nay:
Khi đất nước và cộng đồng cần mình, mình sẵn sàng làm được bao nhiêu?
Không phải hy sinh mạng sống.
Có thể chỉ là:
học thật nghiêm túc.
Làm việc có trách nhiệm.
Không sống thờ ơ.
Không chỉ nghĩ đến lợi ích của bản thân.
Dám nhận một việc khó.
Dám bảo vệ điều đúng.
Dám đặt một phần năng lực của mình vào những công việc có ích cho xã hội.
Thời đại thay đổi.
Cách cống hiến phải thay đổi.
Nhưng một phẩm chất không nên thay đổi:
không sống một tuổi trẻ hoàn toàn vô nghĩa với quê hương mình.
16. Hoa Lửa mang tên Phạm Hồng Thái
Nếu “Hoa Lửa” là câu chuyện về những con người đã đặt phần đẹp nhất của tuổi trẻ mình giữa những năm tháng đất nước gian nan,
thì Phạm Hồng Thái là một đóa hoa nở rất sớm.
Sớm đến mức khi ông xuất hiện,
mùa xuân của dân tộc vẫn còn rất xa.
Một người con Nghệ An.
Một thanh niên yêu nước.
Một thành viên Tâm Tâm Xã.
Một người bước vào Sa Diện với ý thức rằng có thể mình sẽ không bao giờ trở về.
Một người chạy tới bờ Châu Giang và lựa chọn giữ trọn lời thề của mình.
Một liệt sĩ Việt Nam cuối cùng nằm lại ở Hoàng Hoa Cương, trên đất Trung Quốc.
Hãy tưởng tượng một buổi chiều hôm nay ở Quảng Châu.
Người ta bước giữa những hàng cây của Nghĩa trang Hoàng Hoa Cương.
Không còn tiếng súng.
Không còn mật thám.
Không còn cảnh một thanh niên bị truy đuổi về phía bờ sông.
Chỉ còn một tấm bia đá.
Trên đó khắc tên một người Việt Nam:
PHẠM HỒNG THÁI.
Người nằm dưới tấm bia ấy không biết rằng Việt Nam rồi sẽ độc lập.
Không biết rồi sẽ có một ngày tên mình được đặt cho những con đường và trường học.
Không biết hơn một thế kỷ sau vẫn có những người Việt Nam tới Quảng Châu đứng trước mộ mình.
Ông chỉ biết điều ông tin vào trong năm 1924:
một dân tộc mất nước không thể mãi mãi cúi đầu.
Một con én không làm nên mùa xuân.
Nhưng đôi khi,
chỉ cần nhìn thấy cánh én đầu tiên,
người ta có thể tin rằng mùa đông rồi sẽ qua.
Phạm Hồng Thái là một cánh én như thế.
Ông không được nhìn thấy ngày 2 tháng 9 năm 1945.
Không được nghe Tuyên ngôn Độc lập.
Không được nhìn lá cờ của một nước Việt Nam tự do.
Ông đã đi trước mùa xuân ấy hai mươi mốt năm.
Nhưng tiếng nổ ở Sa Diện vẫn vang vọng như một lời báo trước:
dân tộc này sẽ không chịu làm nô lệ mãi mãi.
Ngày 19 tháng 6 năm 1924,
dòng Châu Giang đã giữ lại một người thanh niên Việt Nam 29 tuổi.
Nhưng nó không thể giữ lại tiếng vọng từ cuộc đời anh.
Tiếng vọng ấy vượt qua dòng sông.
Vượt qua biên giới.
Vượt qua hơn một trăm năm.
Và cuối cùng trở thành một phần ký ức của dân tộc.
Đó là
PHẠM HỒNG THÁI
