CÂU CHUYỆN LỊCH SỬ: NGUYỄN TRÃI VÀ ÁNG THIÊN CỔ HÙNG VĂN
Câu chuyện kể về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng vĩ đại của Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi (1380 – 1442) – người quân sư tài ba phò tá Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Không chỉ là một thiên tài quân sự với chiến lược "Tâm công" (đánh vào lòng người), ông còn là nhà văn, nhà thơ, nhà tư tưởng lớn với triết lý "Lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo".
1. Thuở thiếu thời và biến cố mất nước
Nguyễn Trãi (hiệu là Ức Trai) sinh năm 1380 tại Thăng Long, quê gốc ở làng Chi Ngại (nay thuộc Chí Linh, Hải Dương), sau dời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Ông là con trai của Tiến sĩ Nguyễn Trãi (Nguyễn Phi卿 - Nguyễn Trãi) và bà Trần Thị Thái (con gái Quan đại thần Trần Nguyên Hãn/Trần Nguyên Đán).
Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) thời nhà Hồ và ra làm quan. Tuy nhiên, năm 1407, nhà Minh sang xâm lược nước ta, bắt cha ông là Nguyễn Phi卿 về Trung Quốc. Nguyễn Trãi muốn đi theo phụng dưỡng cha, nhưng người cha đã khuyên ông quay về trả thù nhà, rửa nợ nước. Nguyễn Trãi ghi nhớ lời dặn, tìm đường cứu nước giữa lúc đất nước chìm trong đau thương.
2. Linh hồn của Khởi nghĩa Lam Sơn
Sau nhiều năm bị nhà Minh quản thúc tại Đông Quan, Nguyễn Trãi đã trốn thoát và tìm đến vùng núi rừng Thanh Hóa gia nhập lực lượng khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo.
Tại đây, ông dâng bản Bình Ngô sách (Kế sách đánh đuổi quân Ngô), đề ra đường lối chiến lược lấy dân làm gốc, dùng mưu trí thay vì dùng sức mạnh bạo lực.
Chiến thuật "Tâm công": Nguyễn Trãi trực tiếp viết hàng chục bức thư gửi các tướng giặc nhà Minh, phân tích thiệt hơn, dùng lý lẽ sắc bén và lòng nhân nghĩa để làm tan rã ý chí chiến đấu của kẻ thù. Nhiều thành lũy của địch đã hạ súng đầu hàng mà không tốn một giọt máu.
Tư tưởng lấy dân làm gốc: Ông là người đúc kết triết lý sống còn của quốc gia: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân / Quân điếu phạt trước lo trừ tàn".
3. "Bình Ngô đại cáo" – Bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai
Sau 10 năm kháng chiến trường kỳ (1418 – 1428), quân dân Lam Sơn quét sạch giặc Minh ra khỏi bờ cõi. Theo lệnh Vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi), Nguyễn Trãi đã viết bản Bình Ngô đại cáo.
Đó là một áng "thiên cổ hùng văn" khẳng định chủ quyền dân tộc, tố cáo tội ác tàn bạo của kẻ thù, đồng thời ngợi ca tinh thần nhân nghĩa sáng ngời của nhân dân Việt Nam:
"Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,
Lấy chí nhân để thay cường bạo."
4. Oan án Lệ Chi Viên và di sản bất tử
Sau khi đất nước hòa bình, Nguyễn Trãi làm quan dưới triều Lê, cống hiến hết mình cho việc xây dựng đất nước và phát triển văn hóa. Nhưng đến năm 1442, biến cố đau thương xảy ra: vụ án Lệ Chi Viên (vườn vải) dẫn đến cái chết đột ngột của Vua Lê Thái Tông. Nguyễn Trãi cùng gia quyến bị khép vào tội chết và phải chịu án "tru di ba họ".
Đến năm 1464, Vua Lê Thánh Tông – một vị vua anh minh – đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi, cho tìm lại di sản văn thơ của ông và ban lời ca ngợi bất hủ: "Ức Trai tâm thượng quang Khuê táo" (Lòng Ức Trai sáng như sao Khuê).
Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh của ông, tổ chức UNESCO đã vinh danh Nguyễn Trãi là Danh nhân văn hóa thế giới.
