Câu chuyện: Ngã ba Đồng Lộc
Ngã ba Đồng Lộc (Can Lộc, Hà Tĩnh) là một trong những tọa độ lửa ác liệt nhất trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Nơi đây gắn liền với sự hy sinh của 10 nữ thanh niên xung phong vào ngày 24/7/1968. Câu chuyện về sự kiện ấy được kể lại qua nhân chứng lịch sử cụ thể là chị Nguyễn Thị Hường – tiểu đội trưởng, người duy nhất sống sót trong tiểu đội ngày hôm đó.
Theo lời kể của chị Nguyễn Thị Hường, năm 1968, khi mới ngoài hai mươi tuổi, chị cùng các đồng đội được giao nhiệm vụ đảm bảo giao thông tại Ngã ba Đồng Lộc. Công việc chính là san lấp hố bom, phá bom nổ chậm, giữ cho tuyến đường huyết mạch luôn thông suốt để xe chi viện cho chiến trường miền Nam. Ban ngày bom rơi, ban đêm các chị ra đường làm việc, nhiều khi chưa kịp ăn uống đầy đủ.
Chị Hường kể rằng Đồng Lộc lúc ấy gần như không có ngày yên tĩnh. Máy bay Mỹ đánh bom liên tục, có ngày hàng trăm quả bom trút xuống. Đất đá chưa kịp nguội thì các chị đã phải lao ra đường, dùng cuốc xẻng san lấp, bất chấp nguy hiểm. Ai cũng hiểu rằng chỉ cần chậm một chút, đoàn xe chi viện phía sau sẽ bị tắc lại.
Chiều ngày 24 tháng 7 năm 1968, tiểu đội của chị Nguyễn Thị Hường gồm 10 người đang làm nhiệm vụ như thường lệ. Sau một đợt bom lớn, các chị nhanh chóng ra kiểm tra mặt đường. Khi công việc gần xong, chị Hường được lệnh quay về lán trước để báo cáo tình hình và nhận nhiệm vụ mới. Chính việc rời đi này đã khiến chị trở thành người duy nhất sống sót.
Không lâu sau khi chị rời khỏi hiện trường, một loạt bom khác bất ngờ trút xuống đúng khu vực các chị đang trú ẩn. Khi nghe tiếng nổ dồn dập, chị Hường linh cảm điều chẳng lành. Bom dứt, chị quay trở lại thì trước mắt chỉ còn là một hố bom lớn, đất đá vùi lấp tất cả. Gọi tên từng đồng đội nhưng không có tiếng trả lời.
Theo lời chị Hường, khoảnh khắc ấy là nỗi đau không thể diễn tả. Chị cùng lực lượng cứu hộ đào bới suốt nhiều giờ, tìm được thi thể của 10 chị em. Điều khiến chị ám ảnh suốt đời là tất cả đều còn rất trẻ, người nhỏ tuổi nhất mới mười bảy. Có chị trong tay vẫn còn cuốc xẻng, có chị tư thế như đang che chở cho đồng đội.
Sau ngày hôm đó, chị Nguyễn Thị Hường sống trong cảm giác day dứt kéo dài. Chị nhiều lần tự hỏi vì sao mình sống, còn đồng đội thì không. Nhưng chính ký ức về sự hy sinh ấy đã trở thành động lực để chị tiếp tục sống, tiếp tục kể lại câu chuyện cho các thế hệ sau, coi đó là trách nhiệm của người còn lại.
Chị Hường kể rằng điều khiến chị khâm phục nhất ở các đồng đội không phải là sự gan dạ nhất thời, mà là tinh thần rất đỗi bình dị: làm việc để đường thông, xe chạy, không ai nghĩ mình là anh hùng. Trước mỗi ca làm, các chị chỉ động viên nhau cố gắng hoàn thành nhiệm vụ, mong chiến tranh sớm kết thúc để được trở về nhà.
Nhiều năm sau chiến tranh, khi Ngã ba Đồng Lộc trở thành khu di tích lịch sử, chị Nguyễn Thị Hường nhiều lần trở lại thắp hương cho đồng đội. Mỗi lần kể chuyện cho thế hệ trẻ, chị đều nói rằng mình không muốn nhắc đến mất mát để gợi buồn, mà để nhắc mọi người trân trọng hòa bình, trân trọng những con đường hôm nay được xây dựng bằng máu và tuổi xuân của người đi trước.
Qua lời kể của chị Nguyễn Thị Hường – nhân chứng lịch sử trực tiếp, sự hy sinh của 10 nữ thanh niên xung phong ở Ngã ba Đồng Lộc không còn là câu chuyện được kể lại gián tiếp, mà là ký ức sống động của một người đã đi qua chiến tranh. Câu chuyện ấy cho thấy đằng sau mỗi chiến công là những con người rất trẻ, rất đời thường, nhưng đã sẵn sàng đánh đổi tất cả vì nhiệm vụ chung.
Đó chính là giá trị lớn nhất của nhân chứng lịch sử: giúp thế hệ sau hiểu rằng hòa bình hôm nay không phải điều hiển nhiên, mà là kết quả của những hy sinh lặng thầm trong những năm tháng khốc liệt nhất của dân tộc.
