Câu chuyện thời hoa lửa Hoàng Diệu

HOÀNG DIỆU

(1828-1882)

Hoàng Diệu tự Quang Viễn, hiệu Tĩnh Trai. Ông sinh ra trong một gia đình Nho học ở xã Xuân Đài, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam.

Năm 16 tuổi, Hoàng Diệu đã nổi tiếng về văn thơ. Năm 20 tuổi đỗ Cử nhân (1848), 26 tuổi đỗ Phó bảng (1853). Sau một thời gian ra làm quan ở các địa phương Trung Kì và Bắc Kì, năm 1873 ông được điều động về Huế giữ chức Tham trì Bộ Hình, rồi Tham tri Bộ Lại kiêm Đô sát viên, sung Cơ mật đại thần. Năm 1878, sau khi hoàn thành tốt việc cứu giúp nạn nhân ở Quảng Nam bị bão lụt, ông được thăng Tổng đốc An Tĩnh (Nghệ An -Hà Tĩnh). Chưa đầy một tháng, ông được triệu về kinh, đại diện cho triều đình đứng ra điều đình với sứ thần Tây Ban Nha về việc thông thương. Ít lâu sau, ông được thăng Binh bộ Thượng thư.

Năm 1880, ông được bổ nhiệm làm thự Tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội – Ninh Bình) để thay Nguyễn Tri Phương đã tuẫn tiết với thành Hà Nội từ năm 1873.

Ông nổi tiếng cương trực và là một trong những người tích cực chủ chiến. Khi thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kì lần thứ hai (1882), với chức vụ Tổng đốc Hà Nội, ông đã khẩn trương bắt tay vào việc đào hào, đắp luỹ để tổ chức phòng thủ. Ông không lùi bước trước những yêu sách vô lí của giặc. Ngày 3-4-1882, Rivie (Henri Rivière) từ Sài Gòn ra Hà Nội, đóng tai Đồn Thủy. Sáng sớm ngày 25-4, y gửi tối hậu thư cho Hoàng Diệu đòi ông phải triệt bỏ các công sự phòng thủ và "nộp thành" Hà Nội. Hoàng Diệu ra lệnh chuẩn bị chiến đấu.

Đúng 8 giờ sáng ngày 25-4-1882, giặc Pháp nổ súng bắn đại bác vào thành Hà Nội. Gần trưa, thành Hà Nội thất thủ. Hoàng Diệu thắt cổ tự tử, để lại di biểu. Cuộc chiến đấu bảo vệ thành Hà Nội và sự tuẫn tiết của Hoàng Diệu được ghi lại trong Hà Thành chính khí ca và Hà Thành thất thủ ca.