Câu chuyện về Chí sĩ Lương Văn Can – Người thắp lửa khai dân trí (SVHTT)
Chí sĩ Lương Văn Can là một nhà Nho, nhà giáo dục yêu nước tiêu biểu đầu thế kỷ XX, người đã dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp khai dân trí, chấn dân khí. Ông là Thục trưởng Trường Đông Kinh Nghĩa Thục, góp phần quan trọng vào phong trào Duy Tân, truyền bá tư tưởng canh tân, học chữ Quốc ngữ và đổi mới giáo dục. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là tấm gương sáng về tinh thần yêu nước, trách nhiệm xã hội và vai trò của trí thức đối với vận mệnh dân tộc.
Chí sĩ Lương Văn Can (1854–1927), hiệu Ôn Như, quê ở làng Nhị Khê, huyện Thường Tín (Hà Nội), là một nhà Nho yêu nước tiêu biểu cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống học hành, ông sớm nổi tiếng thông minh, học rộng, đỗ Cử nhân nhưng không chọn con đường làm quan để hưởng vinh hoa, mà dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp cứu nước bằng con đường giáo dục.
Chứng kiến cảnh đất nước lầm than dưới ách thống trị của thực dân Pháp, Lương Văn Can sớm nhận ra rằng muốn cứu nước lâu dài phải bắt đầu từ khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Với tư tưởng tiến bộ đó, năm 1907, ông cùng các chí sĩ như Phan Chu Trinh, Nguyễn Quyền, Hoàng Tăng Bí, Dương Bá Trạc… sáng lập Trường Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội. Ông được suy tôn làm Thục trưởng, trực tiếp tổ chức, giảng dạy và định hướng tư tưởng cho nhà trường.
Đông Kinh Nghĩa Thục không chỉ là nơi dạy học miễn phí, mà còn là trung tâm truyền bá tư tưởng duy tân, cổ vũ học chữ Quốc ngữ, đổi mới giáo dục, mở mang khoa học – thực nghiệp, khơi dậy tinh thần tự cường dân tộc. Các bài giảng, bài diễn thuyết của Lương Văn Can giản dị, dễ hiểu nhưng thấm đẫm lòng yêu nước, nhanh chóng lan tỏa trong nhân dân, đặc biệt là tầng lớp thanh niên.
Trước ảnh hưởng sâu rộng của phong trào, thực dân Pháp đã đàn áp khốc liệt, đóng cửa Đông Kinh Nghĩa Thục, bắt giam nhiều chí sĩ. Lương Văn Can bị bắt, bị quản thúc, cuộc sống gặp nhiều khó khăn, nhưng ông vẫn giữ vững khí tiết, không khuất phục, tiếp tục viết sách, dạy học, truyền bá tư tưởng yêu nước bằng con đường văn hóa. Tác phẩm “Thương học phương châm” của ông đến nay vẫn được xem là một công trình có giá trị lớn về tư tưởng giáo dục và kinh tế.
Chí sĩ Lương Văn Can qua đời năm 1927, nhưng tư tưởng và tấm gương của ông vẫn sống mãi. Ông được lịch sử ghi nhận là người thầy lớn của phong trào duy tân, một trí thức yêu nước đã âm thầm đặt nền móng cho sự thức tỉnh dân tộc, góp phần chuẩn bị tư tưởng cho các phong trào cách mạng Việt Nam sau này.
