Câu chuyện về Phan Đinh Phùng

Cụ Phan Đình Phùng tên hiệu là Châu Phong, sinh ngày 24 tháng 4 năm Đinh Mùi, tức ngày 6/6/1847, tại làng Đông Thái (nay là xã Tùng Ảnh), huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống hiếu học.

Ngày nay nhiều người đều biết cụ Phan Đình Phùng là một Đình nguyên Tiến sĩ, là một nhà nho yêu nước, hưởng ứng chiếu Cần vương, đã đứng ra tổ chức cuộc kháng chiến chống Pháp suốt 10 năm trời. 

Trong bài viết này tôi xin phép chỉ đi sâu vào việc học hành khoa cử của cụ.

Để đậu đầu tại một kỳ thi Đình không phải dễ, mà phải là một người thực sự giỏi, với sự hiểu biết sâu rộng và phải vượt qua nhiều kỳ thi từ thấp đến cao. Cũng như các triều đại trước, hệ thống thi cử dưới thời Nguyễn - thời mà Phan Đình Phùng tham dự các kỳ thi, gồm có ba kỳ: Thi hương, thi hội và thi đình. Thi hương là kỳ thi ở địa phương, gồm một số tỉnh thi chung một trường, nhằm mục đích kén chọn người tài để vào dự thi hội và thi đình.

Như vậy, để đậu đầu kỳ thi đình và trở thành đình nguyên trong kỳ thi đình năm 1877, thì trước đó năm 1876 Phan Đình Phùng đã phải đỗ cử nhân ở kỳ thi hương. Để đạt được điều đó Phan Đình Phùng đã phát huy truyền thống hiếu học của gia đình, dòng họ Phan và quê hương Đông Thái mà nổ lực học tập không ngừng nghỉ suốt nhiều năm trời. 

Như chúng ta đã biết, gia đình Phan Đình Phùng là một gia đình có truyền thống hiếu học và khoa bảng. Cha ông là Phó bảng Phan Đình Tuyến, các bác ông là chí sĩ Phan Đình Thông và Cử nhân Phan Đình Thuật; chú ông là Phó bảng Phan Đình Vận. Với truyền thống gia đình như vậy, đúng ra Phan Đình Phùng phải là con người thông minh, học giỏi. 

Vậy nhưng Phan Đình Phùng lúc nhỏ lại là cậu bé không được cho là thông minh.

Theo nhà văn, nhà sử học Đào Trinh Nhất khi ông đi điền giã để thu thập tư liệu viết cuốn Phan Đình Phùng, thì ông đã về quê hương Đông Thái, gặp gỡ những người thân, bạn bè quen biết cụ Phan, cũng như ông đã đến vùng Thượng Bồng, Hạ Bồng, Đan Trai, Khê Thượng vào tận vùng rừng núi Vũ Quang, gặp gỡ trò chuyện với nhiều gia đình đã từng giúp nghĩa quân cùng như những người lính đã tham gia cuộc khởi nghĩa của cụ, Đào Trinh Nhất đã viết về cụ lúc còn nhỏ như sau:

"Những người được gần cụ Phan, đều nói cụ tướng mạo rất xấu, nếu cứ lấy ngoài da mà xét người, thì không có ai ngờ đâu về sau cụ làm nên được anh hùng. Nhà tướng số nói cụ chỉ khác người được một quý tướng, là khi nằm ngủ thì mình mẩy ông đỏ hồng hào lên, đó là tướng lạ.

Thuở còn đi học, học đần độn tối tăm, đến nỗi học trước quên sau, thầy học đã nói mai sau tất Phùng không làm gì nên thân".