cầu hiền lương

Nhìn trên địa đồ Tổ quốc, sông Bến Hải như một dải lụa mảnh, bắt nguồn từ trên đỉnh núi Động Chân thuộc dãy Trường Sơn trước khi buông mình chảy dọc theo vĩ tuyến 17 và tìm ra biển lớn ở Cửa Tùng. Bến Hải cũng là ranh giới tự nhiên giữa hai xã Cửa Tùng và Bến Hải của tỉnh Quảng Trị với thôn Minh Lương (tên gọi cũ) ở phía bờ Bắc và Xuân Hòa ở bờ Nam.

Theo sách “Đại Nam nhất thống chí”, đến thời vua Minh Mạng, để tránh phạm húy, Minh Lương được đổi tên thành Hiền Lương. Vào thời điểm này, việc giao thương đi lại vẫn chỉ được thực hiện bằng các chuyến đò. Phải tới tận năm 1928, trong nỗ lực “nối đôi bờ”, từ phía Bắc, phủ Vĩnh Linh khi đó mới huy động hàng ngàn nhân công địa phương dựng cầu. Chỉ sau một thời gian ngắn, Hiền Lương chính thức được “khai sinh” với chiều rộng 2m, đóng bằng cọc sắt và dành riêng cho người đi bộ.

15 năm sau, người Pháp tiếp tục cho nâng cấp cầu để xe cỡ nhỏ có thể đi qua. Tới năm 1950, để phục vụ cho nhu cầu giao thông và quân sự ngày càng lớn, người Pháp mới quyết định xây dựng chiếc cầu bằng bê tông cốt thép, chính thức biến Hiền Lương thành một phần quan trọng kết nối dặm đường thiên lý Bắc - Nam.

Vào thời điểm này, cầu dài 162m, rộng 3,6m với trọng tải 10 tấn. Cây cầu tồn tại được 2 năm trước khi bị du kích đặt bộc phá đánh sập để ngăn chặn sự tiến công của người Pháp. Tháng 5/1952, Hiền Lương tiếp tục được xây mới với 7 nhịp, dài 178m, trụ bằng bê-tông cốt thép, dầm thép, mặt lát bằng gỗ thông, rộng 4m. Hai bên cầu có thành chắn cao 1,2m. Trọng tải tối đa lúc này đã lên tới 18 tấn. Đây cũng là cây cầu “nguyên bản”, tồn tại cho trong suốt 15 năm tiếp theo trong vai trò “giới tuyến” lịch sử.

Về sau này, Hiền Lương được nhà văn Nguyễn Tuân “lượng hóa” chi li:“Cầu Hiền Lương bắc vào năm 1950. Có bảy nhịp kháp vào nhau. Sắt cầu của Anh “Made in England”, ván cầu Mỹ “US-Vigira”, nhân công cầu là đám công bình trong quân đội viễn chinh Pháp cộng với số nhân lực PMT… Cầu có bảy nhịp, cộng lại chỉ có 178 mét, và ván cầu tổng cộng chỉ có 894 miếng ván. Chiều dài cầu, miền Bắc miền Nam mỗi bên giữ 89 thước nhưng ván cầu thì 450 tấn thuộc về Bắc, và như thế ta hơn mấy tấm” (Cầu ma - Tuyển tập Nguyễn Tuân, tập II, tr.183).

Ông Trần Văn Minh - Phó Ban quản lý Cụm di tích Đôi Bờ Hiền Lương - Bến Hải kể lại: Năm 1954, sau khi để thua trận quyết chiến chiến lược Điện Biên Phủ, Pháp đồng ý trao trả độc lập cho Việt Nam theo Hiệp định Genève. Cầu Hiền Lương nằm trên vĩ tuyến 17 được chọn làm ranh giới quân sự tạm thời. Theo Hiệp định được ký kết, khu phi quân sự V-DMZ được lập ra dưới sự giám sát quốc tế, hướng tới cuộc tổng tuyển cử vào 2 năm sau đó.

Thi hành Hiệp định Genève, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ Nam bộ đã tập kết ra miền Bắc với niềm tin và hy vọng 2 năm sau sẽ trở về bằng cuộc tổng tuyển cử như quy định.

Thế nhưng, ở phía bờ Nam, với ý đồ chia cắt Việt Nam lâu dài và tránh né việc “thắng lợi của Hồ Chí Minh sẽ như nước triều dâng không thể cản nổi” (Trích cuốn Chiến thắng bằng mọi giá - Cecil B. Currey), chính quyền Ngô Đình Diệm dưới sự hậu thuẫn của Mỹ đã kiên quyết từ chối tổng tuyển cử. Năm 1956, lãnh đạo của Việt Nam Cộng hòa tuyên bố “khóa tuyến”, phản bội lại Hiệp định Genève và biến vĩ tuyến 17 thành “biên giới quốc gia” đồng thời khiến Hiền Lương trở thành cây cầu khuyết đôi bờ suốt 15 năm tiếp theo.

Ông Trần Văn Minh cho biết: Vào thời điểm đó, chính quyền Ngô Đình Diệm thậm chí còn cho đóng cọc để chia đôi dòng Bến Hải. Phía trên cầu, chính quyền miền nam cũ cũng giăng dây thép gai như “một nhát chém” chia đôi Hiền Lương để ngăn chặn việc đi lại, giao thương.

Trong bút ký “Cầu ma”, nhà văn Nguyễn Tuân đã từng quặn thắt gọi Hiền Lương là “cầu giả vờ” trên dòng “sông tuyến” bởi “tuyệt không có bóng bộ hành qua lại”. Ngay cả màu sơn của cầu cũng bị… chia đôi đầy chua xót.