Câu truyện số 202

DI TÍCH LỊCH SỬ CHIẾN THẮNG KHE LAU

1.     Vị trí địa lí của di tích

Di tích lịch sử Chiến thắng Khe Lau nằm tại thôn Thắng Quân, xã Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Trước đây, địa điểm này thuộc thôn Hồng Thái, xã Thắng Quân sau đó là thị trấn Yên Sơn, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Đây là khu vực có vị trí địa lý đặc biệt quan trọng, nằm tại nơi hợp lưu giữa hai con sông lớn của tỉnh Tuyên Quang là sông Lô và sông Gâm, tạo nên một ngã ba sông rộng lớn được người dân địa phương thường gọi là Cửa Sông hay Ngã ba Luồng.

Di tích nằm tại khu vực hợp lưu giữa sông Gâm và sông Lô, nơi có vị trí quan trọng về giao thông đường thủy và quân sự trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Với địa hình hiểm trở, hai bên bờ sông có nhiều lau sậy, cây cối rậm rạp và các điểm cao ven sông, Khe Lau có điều kiện thuận lợi để bố trí trận địa phục kích. Chính những đặc điểm địa hình đó đã được quân và dân ta lựa chọn để tổ chức trận đánh ngày 10/11/1947, làm nên Chiến thắng Khe Lau vang dội.

Về đặc điểm địa hình, Khe Lau được bao bọc bởi hệ thống đồi núi thấp xen kẽ các bãi bồi ven sông. Hai bên bờ sông có nhiều lau sậy, cây cối rậm rạp và những dãy núi chạy sát mép nước, tạo nên địa thế hiểm trở, kín đáo. Dòng sông tại khu vực này có những đoạn uốn cong, lòng sông thu hẹp, tầm quan sát bị hạn chế, rất thuận lợi cho việc bí mật bố trí lực lượng và tổ chức các trận địa phục kích.

Chính những yếu tố địa lý đặc biệt đó đã khiến Khe Lau trở thành một vị trí quân sự quan trọng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Năm 1947, khi quân Pháp rút lui bằng đường thủy từ Chiêm Hóa về Tuyên Quang, quân và dân ta đã lựa chọn nơi đây làm trận địa phục kích. Từ các điểm cao ven sông, bộ đội ta có thể quan sát toàn bộ tuyến hành quân của địch và triển khai hỏa lực hiệu quả, tạo nên thắng lợi vang dội của trận Khe Lau ngày 10 tháng 11 năm 1947.

Không chỉ có giá trị về quân sự, khu vực Khe Lau còn sở hữu cảnh quan thiên nhiên đặc sắc. Nơi đây là điểm gặp gỡ của hai dòng sông lớn giữa không gian núi non trùng điệp của vùng trung du miền núi phía Bắc. Mặt nước trong xanh, những bãi lau ven sông cùng hệ sinh thái tự nhiên phong phú đã tạo nên vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, góp phần làm tăng giá trị của di tích.

2.     Bối cảnh lịch sử

Sau thành công của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời nhưng ngay lập tức phải đối mặt với âm mưu xâm lược trở lại của thực dân Pháp. Trước tình hình đó, toàn dân tộc đã bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ với tinh thần quyết tâm bảo vệ nền độc lập, tự do vừa giành được. Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ trên phạm vi cả nước. Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn căn cứ địa Việt Bắc làm nơi lãnh đạo cuộc kháng chiến lâu dài.

Đến năm 1947, sau nhiều tháng tiến hành chiến tranh nhưng không đạt được mục tiêu đề ra, thực dân Pháp quyết định mở cuộc tiến công quy mô lớn lên căn cứ địa Việt Bắc với âm mưu nhanh chóng tiêu diệt cơ quan đầu não kháng chiến của ta, bắt giữ Chủ tịch Hồ Chí Minh, phá hủy các cơ sở kháng chiến và kết thúc chiến tranh trong thời gian ngắn. Đây là chiến dịch quân sự lớn nhất của quân Pháp kể từ khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ.

Tháng 10 năm 1947, thực dân Pháp huy động hàng vạn quân tinh nhuệ cùng nhiều phương tiện chiến tranh hiện đại như máy bay, tàu chiến, xe cơ giới đồng loạt tấn công lên Việt Bắc theo nhiều hướng. Một cánh quân từ Hà Nội theo đường bộ tiến lên Bắc Kạn, một cánh quân đổ bộ bằng đường không xuống Bắc Kạn và một cánh quân theo đường thủy ngược sông Hồng, sông Lô, sông Gâm tiến sâu vào vùng căn cứ. Chúng hy vọng tạo thành gọng kìm bao vây, tiêu diệt lực lượng kháng chiến của ta.

Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, quân và dân Việt Bắc đã chủ động triển khai thế trận chiến tranh nhân dân rộng khắp. Bộ đội chủ lực, dân quân du kích và nhân dân các địa phương liên tục tổ chức nhiều trận phục kích, tập kích, đánh địch trên mọi tuyến đường. Quân Pháp bị tổn thất nặng nề, gặp nhiều khó khăn về tiếp tế, liên lạc và không thực hiện được mục tiêu chiến lược đề ra.

Đầu tháng 11 năm 1947, trước nguy cơ bị tiêu diệt và thất bại hoàn toàn, quân Pháp buộc phải rút khỏi Chiêm Hóa và nhiều vị trí khác trong vùng căn cứ Việt Bắc. Trên hướng Tuyên Quang, sau các trận đánh tại Km7, Vật Nhèo và Cầu Cả, quân Pháp lựa chọn tuyến đường thủy trên sông Gâm để rút về thị xã Tuyên Quang, vì cho rằng đây là con đường thuận lợi và an toàn hơn. Nắm được ý đồ và quy luật hành quân của địch, Bộ Chỉ huy Khu X quyết định tổ chức trận địa phục kích trên tuyến sông nhằm tiêu diệt lực lượng địch đang rút chạy. Lực lượng tham gia trận đánh gồm Trung đoàn 112 Hà Tuyên, Trung đội sơn pháo 255 thuộc Pháo binh Khu X phối hợp với dân quân du kích xã Thắng Quân. Đây là sự chuẩn bị quan trọng, tạo tiền đề để quân và dân ta làm nên Chiến thắng Khe Lau vang dội ngày 10/11/1947.

Khe Lau, nơi hợp lưu giữa sông Gâm và sông Lô, được lựa chọn làm địa điểm phục kích quan trọng. Đây là khu vực có địa hình hiểm trở, hai bên bờ sông là núi cao, nhiều lau sậy và cây cối rậm rạp, rất thuận lợi cho việc bí mật bố trí lực lượng và hỏa lực. Tại đây, quân và dân ta đã chuẩn bị kỹ lưỡng về mọi mặt, quyết tâm chặn đánh đoàn tàu chiến của quân Pháp.

Trong bối cảnh đó, ngày 10 tháng 11 năm 1947, trận phục kích Khe Lau đã diễn ra và giành thắng lợi vang dội, trở thành một trong những trận đánh tiêu biểu trên mặt trận sông Lô trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông năm 1947. Chiến thắng này không chỉ tiêu diệt nhiều sinh lực địch mà còn góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của chiến dịch, làm thất bại âm mưu "đánh nhanh, thắng nhanh" của thực dân Pháp, bảo vệ vững chắc căn cứ địa cách mạng và cơ quan đầu não kháng chiến. Những diễn biến cụ thể của trận đánh được trình bày ở phần sau.

Chiến thắng Khe Lau đã trở thành một trong những chiến công tiêu biểu trên mặt trận sông Lô, ghi dấu tinh thần chiến đấu anh dũng, mưu trí của quân và dân Tuyên Quang nói riêng, quân và dân Việt Bắc nói chung trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Đây cũng là niềm tự hào của quê hương Tuyên Quang anh hùng, góp phần tô thắm truyền thống yêu nước và cách mạng của dân tộc Việt Nam.

3.     Diễn biến và kết quả trận đánh ngày 10/11/1947 tại Khe Lau

Sau khi cuộc tiến công lên Việt Bắc của thực dân Pháp bị thất bại, đầu tháng 11 năm 1947, quân địch buộc phải rút khỏi Chiêm Hóa theo đường thủy trên sông Gâm để về thị xã Tuyên Quang. Nắm chắc quy luật hành quân và hướng rút lui của địch, Bộ Chỉ huy Khu X đã chỉ đạo Trung đoàn 112 Hà Tuyên, Trung đội sơn pháo 255 thuộc Pháo binh Khu X phối hợp với dân quân du kích xã Thắng Quân xây dựng trận địa phục kích tại Khe Lau - nơi hợp lưu giữa sông Gâm và sông Lô.

Từ những ngày đầu tháng 11 năm 1947, sau khi hoàn thành nhiệm vụ truy kích địch tại Cầu Cả ngày 5/11/1947, các đơn vị tiếp tục cơ động về Khe Lau để chuẩn bị trận địa phục kích. Các vị trí đặt pháo, bố trí hỏa lực và lực lượng phục kích được xây dựng bí mật trên các điểm cao ven sông. Nhân dân địa phương tích cực tham gia vận chuyển lương thực, đạn dược, hỗ trợ bộ đội ngụy trang trận địa, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức tác chiến.

Khoảng 14 giờ ngày 10 tháng 11 năm 1947, đoàn tàu chiến của quân Pháp từ Chiêm Hóa xuôi dòng sông Gâm tiến vào khu vực Khe Lau. Đoàn tàu gồm hai tàu đổ bộ loại LTC và một ca nô hộ tống, chở theo hơn 200 binh lính cùng nhiều vũ khí, trang bị quân sự. Do chủ quan cho rằng tuyến đường thủy này đã được kiểm soát, quân địch không phát hiện được trận địa phục kích của quân ta.

Khi đoàn tàu lọt hoàn toàn vào trận địa đã được bố trí sẵn, pháo binh ta từ các điểm cao đồng loạt nổ súng. Những loạt đạn đầu tiên bắn trúng mục tiêu, khiến các tàu chiến của địch bị hư hại nặng. Hai tàu đổ bộ LTC bốc cháy dữ dội rồi chìm dần xuống lòng sông. Chiếc ca nô hộ tống tìm cách tháo chạy nhưng cũng bị hỏa lực của quân ta đánh trúng.

Trước đòn tấn công bất ngờ và mãnh liệt, đội hình quân Pháp hoàn toàn rối loạn. Nhiều tên bị tiêu diệt ngay trên tàu, số còn lại nhảy xuống sông hoặc tìm cách bơi vào bờ để thoát thân. Tuy nhiên, tại các vị trí đã được bố trí sẵn, bộ đội và dân quân du kích tiếp tục nổ súng truy kích, tiêu diệt nhiều tên địch. Trận đánh diễn ra quyết liệt trong khoảng hơn một giờ đồng hồ, quân Pháp không thể chống trả hiệu quả và nhanh chóng bị đánh bại.

Kết thúc trận đánh, quân và dân ta đã giành thắng lợi vang dội, bắn chìm tại chỗ hai tàu địch, tiêu diệt hơn 200 tên địch; một ca nô bị bốc cháy chạy dạt vào bờ, thu được nhiều vũ khí, trang bị. Chiến thắng Khe Lau đã góp phần tiêu hao sinh lực địch, làm tan rã ý chí chiến đấu của quân Pháp trên tuyến sông Lô - sông Gâm.

Ảnh: Lược đồ diễn biến trận đánh

Đây là một trong những trận đánh tiêu biểu, theo đánh giá của đồng chí Tổng Chỉ huy Võ Nguyên Giáp, trận Khe Lau là một trong mười trận thắng lớn của quân và dân ta trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông năm 1947. Trận đánh mở đầu cho truyền thống hiệp đồng tác chiến giữa pháo binh và bộ binh; từ chiến công này, Trung đội pháo binh Khu X được vinh dự mang tên "Pháo binh Sông Lô". Chiến thắng Khe Lau không chỉ bảo vệ an toàn cơ quan đầu não kháng chiến, Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn khẳng định sức mạnh của chiến tranh nhân dân, sự phối hợp chặt chẽ giữa bộ đội chủ lực với lực lượng dân quân du kích và nhân dân địa phương.

Trận thắng Khe Lau đã đi vào lịch sử như một bản hùng ca trên dòng sông Lô, trở thành niềm tự hào của nhân dân Tuyên Quang và là minh chứng sinh động cho tinh thần yêu nước, ý chí quyết chiến quyết thắng của quân và dân ta trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

4.     Ý nghĩa lịch sử

Chiến thắng Khe Lau ngày 10/11/1947 là một trong những chiến công tiêu biểu của quân và dân ta trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông năm 1947. Trận thắng không chỉ tiêu diệt một bộ phận sinh lực quan trọng của thực dân Pháp, phá hủy nhiều phương tiện chiến tranh của địch mà còn góp phần làm thất bại hoàn toàn cuộc tiến công quy mô lớn lên căn cứ địa Việt Bắc. Qua đó, âm mưu "đánh nhanh thắng nhanh", tiêu diệt cơ quan đầu não kháng chiến và kết thúc chiến tranh trong thời gian ngắn của thực dân Pháp đã hoàn toàn bị phá sản.

Ảnh: Di tích Chiến thắng Khe Lau

Chiến thắng Khe Lau có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ an toàn căn cứ địa cách mạng Việt Bắc - nơi đặt cơ quan lãnh đạo của Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Thắng lợi này đã góp phần giữ vững trung tâm chỉ huy của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, tạo điều kiện để cách mạng Việt Nam tiếp tục phát triển và đi đến thắng lợi cuối cùng.

Trận đánh còn thể hiện nghệ thuật quân sự tài tình, đây cũng là trận đánh mở đầu cho truyền thống hiệp đồng tác chiến giữa pháo binh và bộ binh của Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng thời khẳng định sự sáng tạo trong cách đánh "đặt gần, bắn thẳng" của pháo binh ta. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bộ đội chủ lực, lực lượng dân quân du kích và nhân dân địa phương đã tạo nên sức mạnh to lớn, giúp quân ta giành thắng lợi trước một đối phương có trang bị hiện đại hơn nhiều lần. Đây là minh chứng sinh động cho đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ và tự lực cánh sinh của Đảng.

Đối với Nhân dân Tuyên Quang nói riêng và đồng bào Việt Bắc nói chung, Chiến thắng Khe Lau đã cổ vũ mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí quyết tâm kháng chiến và niềm tin vào thắng lợi của cách mạng. Chiến công này trở thành nguồn động viên to lớn, thúc đẩy quân và dân cả nước tiếp tục đoàn kết, vượt qua mọi khó khăn, gian khổ để chiến đấu bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Không chỉ mang giá trị quân sự và lịch sử, Chiến thắng Khe Lau còn để lại giá trị giáo dục sâu sắc cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Đây là biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường và sự hy sinh anh dũng của các thế hệ cha anh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Thông qua việc tìm hiểu và phát huy giá trị của di tích, thế hệ trẻ được bồi đắp lòng tự hào dân tộc, nâng cao ý thức trách nhiệm trong học tập, lao động và xây dựng quê hương, đất nước.

Ngày nay, Di tích lịch sử Chiến thắng Khe Lau đã trở thành một "địa chỉ đỏ" trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng của tỉnh Tuyên Quang. Di tích không chỉ góp phần lưu giữ những ký ức hào hùng của dân tộc mà còn là nơi giáo dục lòng yêu nước, truyền thống cách mạng và khát vọng cống hiến cho các thế hệ trẻ, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam trong thời kỳ mới.

5. Giá trị hiện nay

Di tích lịch sử Chiến thắng Khe Lau ngày nay không chỉ là nơi ghi dấu một chiến công oanh liệt của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mà còn mang nhiều giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa, giáo dục và du lịch. Đây là một trong những địa chỉ đỏ tiêu biểu của tỉnh Tuyên Quang, góp phần bảo tồn và phát huy truyền thống cách mạng vẻ vang của quê hương và dân tộc.

Trước hết, di tích có giá trị lịch sử sâu sắc. Chiến thắng Khe Lau là minh chứng sinh động cho tinh thần yêu nước, ý chí chiến đấu kiên cường và nghệ thuật quân sự sáng tạo của quân và dân ta trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Di tích là nơi lưu giữ những dấu ấn của một thời kỳ lịch sử hào hùng, giúp các thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về những hy sinh, gian khổ và chiến công của cha ông trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Bên cạnh đó, di tích có giá trị giáo dục truyền thống cách mạng đặc biệt quan trọng. Hằng năm, di tích là địa chỉ đỏ được lựa chọn để tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống, về nguồn, tham quan, tìm hiểu lịch sử cho cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh thiếu niên và nhân dân. Thông qua các hoạt động về nguồn, dâng hương, sinh hoạt chính trị, giáo dục trải nghiệm, di tích góp phần bồi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm đối với quê hương, đất nước cho thế hệ trẻ.

Ảnh: Thế hệ trẻ đến di tích tham quan, tìm hiểu lịch sử.

Ảnh: Thế hệ trẻ đến di tích tham quan, tìm hiểu lịch sử.

Di tích Chiến thắng Khe Lau còn mang giá trị văn hóa và tinh thần to lớn. Đây là biểu tượng của sức mạnh đoàn kết quân - dân, của tinh thần bất khuất và lòng quả cảm của nhân dân Tuyên Quang trong kháng chiến. Những giá trị đó vẫn luôn được gìn giữ, phát huy và trở thành nguồn động lực để các thế hệ tiếp tục xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Ngoài ra, với vị trí nằm bên dòng sông Lô lịch sử, nơi hợp lưu giữa sông Lô và sông Gâm, di tích còn có giá trị về cảnh quan và phát triển du lịch. Không gian di tích gắn liền với thiên nhiên tươi đẹp, sơn thủy hữu tình, tạo điều kiện thuận lợi để kết hợp tham quan, tìm hiểu lịch sử với các hoạt động du lịch văn hóa, du lịch về nguồn. Đây là một điểm đến có ý nghĩa trong hành trình khám phá các di tích lịch sử cách mạng của tỉnh Tuyên Quang.

Hiện nay, Di tích lịch sử Chiến thắng Khe Lau đã được Nhà nước quan tâm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị. Công tác quản lý, tuyên truyền, giáo dục về di tích ngày càng được chú trọng, góp phần đưa nơi đây trở thành điểm sinh hoạt truyền thống, học tập lịch sử và giáo dục lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ. Ngày 19/01/2001, Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin ký quyết định công nhận Địa điểm Chiến thắng Khe Lau là Di tích lịch sử văn hóa.

Có thể khẳng định rằng, Di tích lịch sử Chiến thắng Khe Lau không chỉ là niềm tự hào của nhân dân Tuyên Quang mà còn là tài sản văn hóa, lịch sử quý báu của dân tộc Việt Nam. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích có ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong giai đoạn hiện nay.

Nguồn: Lịch sử Đảng bộ xã Thắng Quân giai đoạn 1940-2010, tr 28-38,

xuất bản năm 2013