CÂY ĐẠI THỤ CỦA GIẢI PHẪU HỌC VIỆT NAM VÀ NGƯỜI THẦY ĐẶT NỀN MÓNG CHO Y HỌC QUÂN SỰ HIỆN ĐẠI
Trong pho sử vàng của nền Y học Việt Nam và ngành Quân y cách mạng, Thiếu tướng, Giáo sư, Bác sĩ Đỗ Xuân Hợp là một tượng đài khoa học kiệt xuất. Là một trí thức lớn của đất Hà thành, ông đã từ bỏ mọi danh vọng, tiện nghi chốn đô hội để theo tiếng gọi non sông lên chiến khu Việt Bắc trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến. Bằng trí tuệ uyên bác, bàn tay phẫu thuật tài hoa và tấm lòng nhân ái bao la, ông đã đặt nền móng vững chắc cho ngành Giải phẫu học, Ngoại khoa dã chiến và nhân trắc học Việt Nam, đồng thời có công lao to lớn trong việc xây dựng Trường Sĩ quan Quân y (nay là Học viện Quân y) thành cái nôi đào tạo thầy thuốc quân đội hàng đầu của đất nước.
Giai đoạn Toàn quốc kháng chiến (1946 – 1954) và cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là những thời kỳ ngành Quân y non trẻ phải đối mặt với thử thách ngàn cân treo sợi tóc:
Cơ sở vật chất thiếu thốn cùng cực: hầm phẫu thuật khoét sâu trong lòng núi đá, lòng đất rừng rậm; ánh sáng phẫu thuật chỉ là đèn dầu tù mù hay ngọn nến le lói; dụng cụ mổ dã chiến khan hiếm và thuốc sát trùng, kháng sinh vô cùng hạn chế.
Bộ đội ta phải đối đầu với hỏa lực phi pháo hạng nặng của thực dân, đế quốc. Các loại vết thương chiến tranh do hỏa khí, bom xuyên, mảnh pháo gây dập nát cơ thể, thủng nội tạng và suy kiệt diện rộng.
Đòi hỏi cấp bách thời bấy giờ: Phải nhanh chóng xây dựng một hệ thống lý luận giải phẫu ngoại khoa thực hành dã chiến chuẩn xác, kết hợp đào tạo thần tốc hàng loạt bác sĩ, y sĩ phục vụ các chiến dịch lớn, giật lại sự sống cho thương binh ngay tại tiền duyên.
Gánh vác trọng trách lịch sử ấy, Giáo sư Đỗ Xuân Hợp đã đem toàn bộ tài năng và tâm huyết của một nhà khoa học giải phẫu hàng đầu để phụng sự cho sự sống của người lính và sức mạnh của quân đội cách mạng.
Người trí thức Hà Nội xếp bút nghiên theo kháng chiến
Đỗ Xuân Hợp sinh năm 1906 trong một gia đình trí thức Nho học giàu truyền thống tại Hà Nội. Sớm bộc lộ thiên tư thông minh và niềm đam mê khoa học thực nghiệm, ông thi đỗ vào Trường Y Dược Đông Dương (Hà Nội) – trường đào tạo y khoa danh giá nhất khu vực thời bấy giờ.
Tốt nghiệp bác sĩ y khoa loại xuất sắc năm 1933, ông được giữ lại trường làm trợ giảng rồi trở thành một trong những người Việt Nam đầu tiên giảng dạy môn Giải phẫu học – bộ môn nền tảng của toàn bộ nền y học thực hành:
Dưới thời Pháp thuộc, ông cùng các bậc danh sư như Giáo sư Hồ Đắc Di, Giáo sư Tôn Thất Tùng đã dày công nghiên cứu giải phẫu cơ thể học trên người Việt Nam, phá bỏ các định kiến sai lệch của y học thực dân phương Tây về đặc điểm thể tạng của người bản xứ.
Khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công và Toàn quốc kháng chiến bùng nổ mùa đông năm 1946, hưởng ứng Lời kêu gọi thiêng liêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bác sĩ Đỗ Xuân Hợp đã cùng gia đình gạt bỏ mọi danh vị, rời Thủ đô lên chiến khu Việt Bắc gian khổ để tham gia kháng chiến.
"Linh hồn" của ngoại khoa dã chiến và cứu chữa thương binh trên các mặt trận
Bước chân lên chiến khu Việt Bắc, Giáo sư Đỗ Xuân Hợp được giao trọng trách Cục phó Cục Quân y kiêm Hiệu trưởng Trường Quân y sĩ Việt Bắc (thành lập năm 1949, tiền thân của Học viện Quân y ngày nay):
Xây dựng cẩm nang phẫu thuật dã chiến: Từ thực tiễn thiếu thốn của chiến trường, ông đã biên soạn các tài liệu kinh điển về Giải phẫu ngoại khoa và Phẫu thuật dã chiến. Những hướng dẫn tỉ mỉ, chuẩn xác của ông về vị trí giải phẫu mạch máu, thần kinh, khớp xương giúp các bác sĩ trẻ tuyến đầu thao tác nhanh gọn, chuẩn xác, cứu sống hàng ngàn thương binh bị hoại tử hoặc xuất huyết cấp tính.
Xông pha nơi tuyến lửa các chiến dịch lịch sử: Trong các chiến dịch lớn như Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950, Chiến dịch Hòa Bình, và đỉnh cao là Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, ông trực tiếp chỉ đạo công tác cứu thương, tổ chức các trạm phẫu thuật tiền phương bám sát chiến hào. Giữa tiếng bom gầm đạn rú, ông cùng đồng nghiệp đứng bên bàn mổ dã chiến thâu đêm suốt sáng, trực tiếp xử lý những ca thương tổn hỏa khí phức tạp nhất.
Người thầy vĩ đại của các thế hệ bác sĩ quân y: Trên cương vị Giám đốc Trường Sĩ quan Quân y (và sau này là Viện trưởng Học viện Quân y), ông đã đào tạo nên nhiều thế hệ bác sĩ, phẫu thuật viên quân y tài ba – những người trở thành lực lượng nòng cốt tỏa đi khắp các chiến trường miền Nam, Tây Nguyên, Trị – Thiên đánh Mỹ, cứu sống hàng vạn đồng đội.
Cây đại thụ của Giải phẫu học và Nhân trắc học Việt Nam
Giáo sư Đỗ Xuân Hợp không chỉ là một chỉ huy quân y mẫu mực mà còn là một nhà khoa học tầm vóc quốc tế. Ông đã để lại cho nền y học nước nhà một kho tàng di sản đồ sộ:
Công trình đồ sộ về Giải phẫu học: Ông là tác giả của hàng chục bộ sách giáo khoa, chuyên khảo giải phẫu học kinh điển bằng tiếng Việt. Bằng ngôn từ khoa học chuẩn mực, hình vẽ giải phẫu công phu, các tác phẩm của ông đã trở thành "sách gối đầu giường" cho biết bao thế hệ sinh viên y khoa và bác sĩ ngoại khoa tại Việt Nam suốt nhiều thập kỷ.
Người đặt nền móng cho Nhân trắc học Việt Nam: Ông là người tiên phong nghiên cứu toàn diện về kích thước, đặc điểm nhân trắc thể chất của người Việt Nam. Các công trình này không chỉ có giá trị y học lâm sàng mà còn phục vụ đắc lực cho việc thiết kế trang bị quân sự, đồng phục, bảo hộ lao động và đánh giá sự phát triển thể chất của giống nòi.
Nhân cách lớn của người thầy thuốc – Bộ đội Cụ Hồ: Ông được Nhà nước phong quân hàm Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam. Dù ở đỉnh cao danh vọng, Giáo sư Đỗ Xuân Hợp luôn giữ phong cách làm việc nghiêm cẩn, khoa học, lối sống giản dị, thanh tao của người trí thức Hà thành, hết lòng thương yêu học trò và tận tụy chăm sóc người bệnh đến những năm tháng cuối đời.
Năm 1985, ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc và công lao to lớn đối với sự nghiệp xây dựng quân đội, giải phóng dân tộc và nền y học cách mạng, Giáo sư Đỗ Xuân Hợp đã vinh dự được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau này, ông còn được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ (đợt 1, năm 1996) cho cụm công trình khoa học Giải phẫu học.
Giáo sư, Thiếu tướng Đỗ Xuân Hợp tạ thế năm 1985 tại Hà Nội, để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho toàn thể giới y khoa và lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam.
Cuộc đời của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đỗ Xuân Hợp là tấm gương sáng ngời về sự hòa quyện tuyệt đẹp giữa tài năng khoa học đỉnh cao, y đức trong sáng và lòng yêu nước nồng nàn. Từ giảng đường hàn lâm đến chiến hào kháng chiến rực lửa, tên tuổi của ông mãi mãi được khắc ghi trong lịch sử y học dân tộc, là niềm tự hào sâu sắc của Học viện Quân y và Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng.
