Cây đàn theo người lính Nghi Ân vào miền Tây Nam Bộ

Tên ông là Nguyễn Văn Đờn. Chẳng biết có phải cái tên cha mẹ đặt từ thuở lọt lòng đã gửi sẵn một duyên nợ hay không, mà từ lúc bảy, tám tuổi, cậu bé quê Nghi Ân đã mê tiếng đàn bầu, mê những âm thanh vang lên trong đêm quê yên tĩnh.

Nghi Ân ngày ấy còn nhiều khó khăn. Con đường làng có chỗ lầy vào mùa mưa, bụi mù trong những ngày nắng. Cha ông đã hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Người mẹ tảo tần nuôi con, vừa gánh việc gia đình vừa mang nỗi nhớ người chồng không trở về.

Lớn lên trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Văn Đờn hiểu rằng đằng sau mỗi tấm giấy báo tử là một mái nhà thiếu đi người thân. Có lẽ vì vậy, những sáng tác sau này của ông thường hướng về người lính, tình đồng đội và quê hương chịu nhiều gian khó.

Học xong phổ thông, Nguyễn Văn Đờn trở thành sinh viên Khoa Vật lý, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Vật lý là những con số, định luật và bài toán cần suy luận chặt chẽ. Âm nhạc lại là miền của cảm xúc. Trong người sinh viên xứ Nghệ, hai điều tưởng khác nhau ấy cùng tồn tại: một cái đầu thích tìm hiểu và một trái tim dễ rung động trước tiếng đàn, câu hát.

Năm 1972, cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn quyết liệt. Theo lệnh tổng động viên, Nguyễn Văn Đờn tạm gác việc học để nhập ngũ. Từ giảng đường, ông trở thành người lính. Hành trang mang theo không nhiều, nhưng niềm say mê âm nhạc vẫn ở lại trong tâm trí.

Ông được đưa vào chiến trường miền Tây Nam Bộ, làm cán bộ tuyên truyền và phóng viên Báo Quân khu 9. Công việc của một người làm báo quân đội không chỉ là ngồi viết trong căn phòng yên tĩnh. Ông phải đi cùng đơn vị, gặp chiến sĩ, ghi lại những câu chuyện nơi đóng quân và chuyển đến mọi người tin tức về hậu phương, tiền tuyến.

Giữa hoàn cảnh thiếu thốn, một mẩu tin vui cũng có thể làm cả đơn vị ấm lòng. Một bài viết về người chiến sĩ làm tốt nhiệm vụ có thể trở thành lời động viên cho đồng đội. Một buổi đàn hát ngắn sau ngày hành quân mệt nhọc có thể giúp người lính vơi nỗi nhớ nhà.

Nguyễn Văn Đờn hiểu rằng cây đàn không thể ngăn được chiến tranh, nhưng âm nhạc có thể giữ cho tâm hồn con người không trở nên khô cứng. Tiếng đàn nhắc người lính nhớ mình đang chiến đấu để những câu hát quê hương được tiếp tục vang lên, để trẻ em được đến trường và để người mẹ không còn phải thức đêm chờ tin con.

Ở miền Tây Nam Bộ, cảnh vật khác xa Nghi Ân. Quê ông có gió Lào, bãi đồng và dòng Lam; nơi ông công tác có sông nước chằng chịt, những vườn cây và chiếc xuồng nhỏ đi qua kênh rạch. Nhưng con người ở đâu cũng có tình quê. Một bữa cơm dân chia cho bộ đội, một chén nước được đặt vội bên đường hay lời hỏi thăm bằng giọng Nam Bộ đều khiến người lính xứ Nghệ thấy gần gũi.

Trong những trang viết thời ấy, ông cố gắng ghi lại không chỉ nhiệm vụ chiến đấu mà còn cả vẻ đẹp bình dị của con người. Đó là người chiến sĩ dành phần nước cho bạn, là bà mẹ địa phương âm thầm giúp đỡ đơn vị, là những thanh niên gác nỗi nhớ nhà để cùng nhau vượt qua gian khó.

Sau chiến tranh, Nguyễn Văn Đờn tiếp tục làm việc tại Báo Quân khu 4, rồi đảm nhiệm cương vị Phó Chủ nhiệm và Chủ nhiệm Nhà Văn hóa Quân khu. Mãi đến khi có điều kiện chuyên tâm hơn, những cảm xúc tích lũy từ chiến trường mới dần trở thành các tác phẩm âm nhạc.

Ông viết về người lính, về đồng đội, về miền Trung và biển đảo. Trong số những tác phẩm của ông có các ca khúc mang tên “Cồn Cỏ chiến hạm xanh”, “Lính cũ gặp nhau”, “Hồi ức cựu chiến binh” và “Đất mẹ Trường Sa, Hoàng Sa”. Chỉ cần đọc tên những bài hát ấy, ta cũng nhận ra con đường cảm xúc của người nhạc sĩ: từ người lính trong chiến tranh đến trách nhiệm gìn giữ chủ quyền biển đảo trong thời bình.

Đặc biệt, khi hướng về Hoàng Sa và Trường Sa, ông không xem biển đảo là điều xa xôi trên bản đồ. Với một người con Nghệ An, biển bắt đầu từ Cửa Hội, Cửa Lò, từ những làng chài thức dậy trước bình minh. Sóng ở quê nhà nối với sóng ngoài đảo xa. Bởi thế, bảo vệ biển đảo cũng là bảo vệ tiếng gọi nhau của ngư dân, bảo vệ những con thuyền trở về và bảo vệ bình yên trong mỗi gia đình.

Năm 2001, Nguyễn Văn Đờn trở thành hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Đến khi nghỉ hưu, ông vẫn tiếp tục làm công tác tuyên truyền cho Hội Cựu chiến binh tỉnh Nghệ An, tập hợp tư liệu truyền thống và sáng tác về quê hương, đất nước.

Có người lính lưu giữ chiến tranh bằng huân chương. Có người giữ bằng cuốn nhật ký hoặc chiếc bi đông cũ. Nguyễn Văn Đờn gìn giữ ký ức bằng bài báo và nốt nhạc. Trong tiếng đàn của ông có bóng dáng người cha đã hy sinh thời chống Pháp, có bước chân của người lính năm 1972, có miền Tây Nam Bộ sông nước và có tiếng sóng biển đảo quê hương.

Câu chuyện của ông giúp các cháu hiểu thêm một điều: trong “thời hoa lửa”, không phải người nào cũng chỉ cầm súng. Có người cầm bút, có người mang cây đàn, có người ghi lại gương sáng của đồng đội. Tất cả đều góp sức giữ niềm tin và hướng con người về ngày mai.

Và cây đàn của người lính Nghi Ân, sau bao năm tháng, vẫn kể một câu chuyện rất đỗi giản dị: trải qua chiến tranh để càng yêu hòa bình, đi qua nhiều miền đất để càng hiểu quê hương là nơi không thể nào quên.

Nguồn tư liệu đối chiếu: Báo Nghệ An – Nhạc sĩ Nguyễn Văn Đờn: Mãi mãi một tình yêu.