Chánh sứ xứ Nghệ góp sức dựng hậu cứ Lam Sơn, giúp nghĩa quân đánh quân Minh
Trong lịch sử cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, bên cạnh những danh tướng trực tiếp cầm quân như Lê Lợi, Đinh Lễ, Lê Sát, Nguyễn Xí..., còn có những con người âm thầm góp sức bằng việc xây dựng căn cứ, huy động nhân lực, tích trữ lương thực và tạo dựng hậu phương cho nghĩa quân. Phan Vân, một vị quan có gốc gác Thanh Hóa nhưng gắn bó sâu đậm với vùng Yên Thành, Nghệ An, là một nhân vật như vậy.
Ông được biết đến với chức Chánh sứ, về sau được Lê Lợi phong tước Bái Dương hầu. Tên tuổi Phan Vân gắn với vùng đất Yên Thành không chỉ bởi công khai khẩn, chiêu dân lập ấp mà còn bởi những đóng góp cho nghĩa quân Lam Sơn trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Chính tại vùng đất này, ông đã góp phần xây dựng một hậu cứ quan trọng, tạo điều kiện để nghĩa quân triển khai những trận đánh quyết định ở Nghệ An.
Người từ xứ Thanh về khai cơ ở Đông Thành
Theo các tư liệu về dòng họ và di tích Phan Vân ở Yên Thành, ông sinh năm 1364, có nguồn gốc từ Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Năm 1387, ông được ghi nhận đỗ Hương cống và từng giữ chức Chánh sứ dưới triều Trần.
Bước ngoặt lớn trong cuộc đời Phan Vân đến vào năm 1400, khi Hồ Quý Ly lên ngôi, nhà Trần chấm dứt. Theo tư liệu địa phương, Phan Vân không theo nhà Hồ mà rời bỏ kinh thành, tìm đến vùng Tiền Thành, Đông Thành, Nghệ An, nay thuộc khu vực Yên Thành, để sinh sống và lập nghiệp.
Tại vùng đất mới, ông không chỉ tìm nơi ẩn cư mà còn bắt tay vào công việc khai khẩn. Phan Vân tổ chức chiêu dân, mở mang ruộng đất, xây dựng hệ thống sản xuất và từng bước hình thành một vùng dân cư đông đúc. Những hoạt động ấy tạo nên cơ sở kinh tế và xã hội quan trọng cho vùng Đông Thành về sau.
Đây cũng là nền tảng để Phan Vân có thể đóng góp cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn khi phong trào chống quân Minh lan rộng.
Từ người khai khẩn đất đai đến người góp sức cho Lam Sơn
Khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, Phan Vân được cho là đã sớm hưởng ứng. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Lê Lợi giao cho ông giữ chức Chánh Sơn phòng, phụ trách xây dựng hậu cứ ở Đông Thành.
Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh cuộc chiến chống quân Minh đang bước vào giai đoạn quyết liệt. Một đội quân muốn đánh lâu dài không chỉ cần tướng giỏi và binh sĩ, mà còn phải có nơi đứng chân, lương thực, nhân lực, vũ khí và mạng lưới hậu cần.
Phan Vân đã phát huy chính những gì ông gây dựng được ở Đông Thành. Ông tổ chức nhân dân sản xuất lương thực, huy động nhân lực và chuẩn bị vật lực phục vụ nghĩa quân. Những địa danh như Thung Buồng, Cồn Kho Đồng tại khu vực Tiền Thành được các tư liệu địa phương nhắc đến như những nơi liên quan đến việc tích trữ lương thực cho nghĩa quân.
Nhờ đó, vùng phía Tây Đông Thành dần trở thành một hậu cứ có khả năng hỗ trợ cho hoạt động quân sự của nghĩa quân Lam Sơn.
Thành Động Đình – căn cứ phía sau trận đánh Đông Lũy
Một trong những đóng góp nổi bật nhất của Phan Vân là việc tổ chức xây dựng thành Động Đình.
Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, để chuẩn bị cho cuộc tiến công thành Đông Lũy, Lê Lợi giao cho Phan Vân xây dựng căn cứ Động Đình. Thành nằm cách Đông Lũy khoảng 15 km theo đường chim bay, vì vậy việc xây dựng phải được tiến hành nhanh chóng và bí mật.
Đây không đơn thuần là việc dựng một công trình phòng thủ. Thành Động Đình trở thành một mắt xích trong hệ thống hậu cứ phục vụ chiến dịch của nghĩa quân tại Nghệ An.
Phan Vân đảm nhiệm việc tổ chức nhân lực và vật lực, biến vùng đất mà ông từng khai phá thành cơ sở phục vụ cuộc kháng chiến. Từ đây, nghĩa quân có thêm điều kiện chuẩn bị cho những hoạt động quân sự nhằm vào hệ thống phòng thủ của quân Minh.
Hậu cứ góp phần tạo nên chiến thắng Đông Lũy
Năm 1424, khi Lê Lợi đưa quân tiến vào Nghệ An, tình hình chiến trường nhanh chóng thay đổi. Nhân dân nhiều nơi hưởng ứng nghĩa quân, tạo thành một phong trào rộng lớn chống quân Minh.
Trong quá trình đó, căn cứ ở Đông Thành đóng vai trò quan trọng. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sự chuẩn bị của Phan Vân đã tạo điều kiện để Đinh Lễ tổ chức tiến công thành Đông Lũy, một cứ điểm của quân Minh ở Diễn Châu.
Trận đánh Đông Lũy là một chiến công đáng chú ý của nghĩa quân Lam Sơn tại Nghệ An. Tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu nhấn mạnh rằng Phan Vân đã góp phần tổ chức và cung cấp nhân tài, vật lực, đặc biệt là xây dựng thành Động Đình, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho nghĩa quân tiến công Đông Lũy.
Nói cách khác, nếu những người như Đinh Lễ trực tiếp đưa quân ra trận thì Phan Vân góp phần chuẩn bị “cái thế” phía sau trận đánh – nơi cung cấp người, lương thực và cơ sở hậu cần để chiến dịch có thể diễn ra.
Đó là một dạng công lao quân sự thường ít được nhắc đến khi kể về các cuộc chiến tranh trong lịch sử.
Không trực tiếp nổi tiếng trên chiến trường nhưng có công với cuộc kháng chiến
Điểm đặc biệt khi tìm hiểu về Phan Vân là cần phân biệt giữa người trực tiếp chỉ huy trận đánh và người tạo dựng hậu phương cho trận đánh.
Các tư liệu về ông chủ yếu nhấn mạnh vai trò tổ chức, hậu cần và xây dựng căn cứ. Bởi vậy, gọi Phan Vân là một vị tướng trực tiếp lập nhiều chiến công trên chiến trường sẽ không thật sự phù hợp với những tư liệu hiện có.
Nhưng điều đó không làm giảm ý nghĩa đóng góp của ông.
Trong một cuộc chiến tranh giải phóng kéo dài, hậu phương có ý nghĩa sống còn. Quân đội muốn chiến đấu phải có lương thực; muốn tiến quân phải có căn cứ; muốn mở rộng lực lượng phải có nhân dân ủng hộ. Phan Vân đã góp phần tạo ra những điều kiện ấy ngay tại vùng Đông Thành.
Chính từ nền tảng mà ông xây dựng, vùng đất Yên Thành trở thành một địa bàn có đóng góp đáng kể cho phong trào Lam Sơn ở Nghệ An.
Sau ngày đất nước giành lại độc lập
Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, mở ra triều Lê sơ. Theo nhiều tư liệu về Phan Vân, nhà vua xét công lao của ông trong quá trình giúp đỡ nghĩa quân và phong ông tước Bái Dương hầu.
Tước phong ấy trở thành một phần quan trọng trong ký ức của người dân địa phương về Phan Vân. Nhiều tư liệu dòng họ và địa phương về sau ghi nhận ông với danh xưng Bái Dương hầu Phan Vân.
Phan Vân qua đời năm 1439. Phần mộ của ông được an táng tại khu vực thôn Chánh Sứ, nay thuộc Yên Thành, Nghệ An. Về sau, nhân dân dựng miếu trên khu mộ và gọi là miếu mộ Chánh sứ.
Tên gọi ấy cho thấy chức vị Chánh sứ đã gắn với hình ảnh của ông trong ký ức cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Từ vị quan thời Trần đến người được các triều đại tôn kính
Điều đáng chú ý là sự tưởng niệm đối với Phan Vân không chỉ dừng lại ở thời Lê sơ.
Các tư liệu về di tích cho biết trải qua các triều đại Lê Trung Hưng và Nguyễn, Phan Vân tiếp tục được ban sắc phong, được tôn là Thượng đẳng tôn thần và giao cho cộng đồng địa phương phụng thờ.
Tại nơi thờ ông còn lưu truyền câu đối:
“Trần triều trong nhậm Phan Chánh sứ
Lê đại minh công Bái Dương hầu.”
Nội dung câu đối khái quát hai dấu mốc lớn trong cuộc đời Phan Vân: ông từng giữ chức Chánh sứ dưới triều Trần và được nhà Lê ghi nhận công lao, phong tước Bái Dương hầu.
Di tích mộ và nhà thờ Phan Vân tại Yên Thành cũng trở thành nơi lưu giữ ký ức về nhân vật này. Năm 2019, dòng họ Phan Vân tổ chức lễ đón nhận Bằng công nhận di tích quốc gia đối với Mộ và Nhà thờ Phan Vân, với sự tham dự của đại diện chính quyền và ngành văn hóa địa phương.
Người để lại dấu ấn trên vùng đất Yên Thành
Di sản của Phan Vân vì thế không chỉ nằm ở một chức tước hay một trận đánh.
Ông đến vùng Đông Thành trong một giai đoạn đất nước đầy biến động, rồi gắn cuộc đời mình với việc khai khẩn đất đai, chiêu dân lập ấp và xây dựng cộng đồng. Khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng lên, những thành quả ấy được chuyển hóa thành nguồn lực phục vụ cuộc chiến chống quân Minh.
Từ việc tổ chức sản xuất, tích trữ lương thực đến xây dựng thành Động Đình và tạo dựng hậu cứ cho nghĩa quân, Phan Vân đã góp phần vào chiến thắng của Lam Sơn theo một cách thầm lặng nhưng thiết thực.
Nếu Lê Lợi là người dựng cờ khởi nghĩa, Đinh Lễ và các danh tướng là những người trực tiếp đưa quân ra trận, thì Phan Vân thuộc về lớp người lặng lẽ chuẩn bị nền tảng phía sau chiến trường.
Chính vì vậy, khi nhắc đến những nhân vật lịch sử gắn với vùng đất Yên Thành, Phan Vân – Chánh sứ, Bái Dương hầu là một cái tên đáng được nhớ đến. Không phải bởi ông là vị tướng nổi tiếng nhất trên chiến trường, mà bởi ông đã biến vùng đất mình khai phá thành một hậu cứ góp sức cho cuộc kháng chiến giành lại độc lập của dân tộc.
Tên ông ngày nay vẫn được đặt cho một tuyến đường tại thành phố Vinh, Nghệ An, như một cách lưu giữ ký ức về một nhân vật đã để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử vùng đất này.
