CHÍ PHÈO VÀ TIẾNG KÊU TỪ LÀNG VŨ ĐẠI XƯA - NAY

CHÍ PHÈO VÀ TIẾNG KÊU TỪ LÀNG VŨ ĐẠI XƯA – NAY

Có những nhân vật văn học chỉ sống trong trang sách. Nhưng cũng có những nhân vật bước ra khỏi trang giấy để trở thành nỗi ám ảnh của nhiều thế hệ bạn đọc. Chí Phèo là một con người như thế.

Nhắc đến Chí Phèo, người ta không chỉ nhớ tới tiếng chửi vang giữa đêm tối, khuôn mặt đầy sẹo hay những cơn say triền miên. Người ta còn nhớ tới cả một ngôi làng Vũ Đại là nơi đã sinh ra, nuôi lớn rồi cũng chính tay bóp nghẹt cuộc đời một con người lương thiện.

Giữa dòng chảy của văn học Việt Nam, tác phẩm của Nam Cao vẫn như một vết xước đau nhói chưa bao giờ cũ. Bởi ở đó không chỉ có câu chuyện của riêng Chí Phèo, mà còn là tiếng khóc của những người nông dân nghèo trong xã hội phong kiến đầy bóng tối.

Từ thành phố Phủ Lý đi dọc những con đường quê xanh mướt, qua những cánh đồng lộng gió và dòng Châu Giang hiền hòa, người ta sẽ chạm đến vùng đất được xem là nguyên mẫu của làng Vũ Đại năm nào. Không gian nơi đây yên bình đến lạ.

Những hàng cau đứng im trong nắng. Mái ngói cũ phủ màu thời gian. Tiếng máy dệt vang lên nhè nhẹ giữa buổi chiều quê. Khó ai nghĩ rằng chính nơi thanh bình ấy từng bước vào văn học bằng một màu sắc u tối và đầy ám ảnh.

Bởi hơn nửa thế kỷ trước, qua ngòi bút Nam Cao, làng Vũ Đại hiện lên không chỉ là một ngôi làng nghèo, mà còn là nơi những định kiến, cường quyền và bất công nghiền nát số phận con người. Ở đó có Bá Kiến tên cường hào già đời với nụ cười nham hiểm. Có những người dân cúi đầu cam chịu. Và có Chí Phèo là một con người bị xã hội biến thành quỷ dữ.

Ít ai sinh ra đã muốn trở thành kẻ lưu manh. Chí Phèo ngày trẻ từng là một anh canh điền khỏe mạnh, hiền lành và chăm chỉ. Hắn từng mơ một giấc mơ rất đỗi bình thường: một mái nhà nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, cuộc sống nghèo nhưng yên ổn. Nhưng xã hội phong kiến đâu cho người nghèo quyền được mơ.

Chỉ vì cơn ghen vu vơ của Bá Kiến, Chí bị đẩy vào tù. Nhà tù thực dân đã bóp méo cả hình hài lẫn tâm hồn hắn. Ngày trở về, Chí không còn là con người của ngày xưa nữa.

Cái đầu cạo trọc. Khuôn mặt đầy sẹo. Hơi rượu nồng nặc. Tiếng chửi vang lên giữa trời chiều. Hắn đi qua làng như một vết đen của cuộc đời. Người ta sợ hắn. Ghét hắn. Xa lánh hắn. Nhưng không ai tự hỏi: ai đã biến Chí Phèo thành ra như vậy? Tiếng chửi mở đầu tác phẩm là tiếng kêu đau đớn của một con người Chi tiết ám ảnh nhất trong tác phẩm chính là tiếng chửi của Chí Phèo. “Hắn vừa đi vừa chửi.” Hắn chửi trời. Chửi đời. Chửi cả làng Vũ Đại. Rồi chửi tất cả những ai không chửi nhau với hắn. Nghe qua tưởng như tiếng chửi của một kẻ say điên loạn. Nhưng càng đọc, người ta càng thấy đau. Bởi phía sau tiếng chửi ấy là tiếng kêu tuyệt vọng của một con người cô độc đến cùng cực. Chí chửi để được đáp lại. Chí chửi để biết mình vẫn tồn tại giữa cuộc đời này. Nhưng đáp lại hắn chỉ là sự im lặng. Không ai xem hắn là con người nữa. Đó mới là bi kịch lớn nhất. “Nhà Bá Kiến” dấu vết của cường quyền và bóng tối.

Ngày nay, ở vùng quê nguyên mẫu của làng Vũ Đại vẫn còn căn nhà cổ được nhiều người gọi bằng cái tên quen thuộc: “nhà Bá Kiến”. Ngôi nhà hiện lên với những cột gỗ lớn, mái ngói rêu phong và hoa văn chạm trổ tinh xảo. Từng đường nét đều gợi cảm giác quyền uy và cổ kính. Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là bóng dáng của một xã hội đầy áp bức. Đó là nơi Bá Kiến dùng mưu mô để điều khiển dân làng. Là nơi Chí Phèo từng bị lợi dụng như một công cụ đòi nợ thuê, rạch mặt ăn vạ. Và cũng là nơi kết thúc bi kịch đau đớn nhất cuộc đời hắn. Ngôi nhà đứng đó như một chứng nhân câm lặng của thời gian. Nhà Bá Kiến” không chỉ là một ngôi nhà cổ, mà còn là biểu tượng của cường quyền phong kiến trong văn học Việt Nam.

Chí Phèo không chỉ là một tác phẩm văn học hiện thực xuất sắc, mà còn là tiếng nói đầy đau đớn về số phận con người trong xã hội cũ. Qua hình tượng Chí Phèo, Nam Cao đã khiến người đọc nhận ra rằng: điều đáng sợ nhất không phải nghèo đói, mà là khi con người bị tước mất quyền được sống như một con người.

Và có lẽ vì thế, tiếng chửi của Chí Phèo vẫn còn vang vọng mãi trong lòng bạn đọc Việt Nam như một lời nhắc nhở về giá trị của tình thương và quyền được làm người. Nếu cuộc đời Chí Phèo chỉ toàn bóng tối, thì Thị Nở chính là ánh lửa nhỏ le lói cuối cùng. Thị xấu xí. Nghèo khổ. Dở hơi. Bị cả làng cười chê. Nhưng chính con người tưởng chừng nhỏ bé ấy lại mang đến cho Chí điều mà hắn chưa từng có: tình thương. Một bát cháo hành nóng hổi. Chỉ thế thôi… nhưng đủ khiến một con người tưởng đã hóa đá phải rung động.

Lần đầu tiên sau bao năm, Chí biết thế nào là được chăm sóc. Hắn nghe tiếng chim hót ngoài kia. Hắn thấy cuộc sống bình yên biết bao. Và hắn muốn trở lại làm người lương thiện. “Trời ơi! Hắn thèm lương thiện, hắn muốn làm hòa với mọi người biết bao!” Đó là đoạn văn đẹp nhất mà Nam Cao từng viết.

Bởi giữa một xã hội đầy tàn nhẫn, nhà văn vẫn tin rằng tình người có thể cứu rỗi một linh hồn tưởng đã mục nát. Nhưng xã hội không cho Chí Phèo con đường quay lại Bi kịch đau đớn nhất của Chí không phải lúc hắn ở tù. Cũng không phải những trận say. Mà là khi hắn muốn sống lương thiện… nhưng không ai cho hắn cơ hội. Bà cô Thị Nở đại diện cho định kiến xã hội đã dập tắt hy vọng cuối cùng của Chí. Trong mắt mọi người, hắn mãi mãi chỉ là “thằng Chí Phèo rạch mặt ăn vạ”. Khi bị từ chối, Chí nhận ra mình không còn đường quay về nữa. Và rồi trong cơn tuyệt vọng cuối cùng, hắn cầm dao đến nhà Bá Kiến. Tiếng dao kết thúc cuộc đời Bá Kiến. Nhưng cũng kết thúc luôn số phận một con người từng khao khát được sống tử tế. Cái chết của Chí Phèo không chỉ là cái chết của một nhân vật văn học. Đó là lời tố cáo dữ dội đối với xã hội phong kiến đã đẩy con người vào đường cùng rồi lạnh lùng cướp luôn quyền được hoàn lương của họ.

Ngày nay, làng Vũ Đại không còn không khí ngột ngạt như trong trang văn Nam Cao. Người dân sống bình yên hơn. Những con đường đã rộng hơn. Tiếng cười trẻ nhỏ vang lên nơi đầu ngõ. Mùi cá kho Đại Hoàng thơm nghi ngút mỗi dịp Tết về. Nhưng đâu đó trong chiều quê yên ả, người ta vẫn có cảm giác như tiếng chửi của Chí Phèo còn vang vọng đâu đây giữa những mái ngói cũ. Để nhắc rằng: Đã từng có một con người muốn sống lương thiện… nhưng cả xã hội lại không cho hắn quyền ấy.