Chí sĩ Hồ Học Lãm với cách mạng Việt Nam

Hồ Học Lãm sinh năm 1884, tại xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Bố ông là Hồ Bá Trị-một nghĩa binh hy sinh trong Phong trào Cần Vương; bác ruột là Hồ Bá Ôn-Án sát tỉnh Nam Định, hy sinh trong cuộc chiến giữ thành Nam Định năm 1883. Hồ Học Lãm được thừa hưởng truyền thống của gia tộc, sớm hình thành trong mình chí khí yêu nước và lòng căm thù giặc sâu sắc. Năm 1906, ông quyết định xuất dương sang Nhật. Ngày lên đường, Hồ Học Lãm nhập tâm lời dặn dò của mẹ: “Con xuất dương là để sau này rửa nhục mất nước. Chuyến đi sẽ gặp nhiều khó khăn nhưng không được bỏ việc giữa đường; không được phản bội gia đình, dòng tộc, phản bội đất nước...”.

Sang đến Nhật Bản, Hồ Học Lãm may mắn được gặp Phan Bội Châu và được cụ Phan giới thiệu vào học tại Trường quân sự Chấn Võ. Nhằm che giấu tung tích, ông đổi tên là Hồ Minh Sơn. Tại đây, vừa học tập, Hồ Minh Sơn vừa tích cực hoạt động trong Phong trào Đông du của cụ Phan. Không may, khi ông chưa kịp mãn khóa thì tất cả số học viên người Việt theo học tại Trường quân sự Chấn Võ đều bị Chính phủ Nhật trục xuất. Trong lúc phần lớn học viên về nước thì Hồ Học Lãm quyết định đi theo Phan Bội Châu sang Trung Quốc. Nhận thấy con người này có hoài bão và tiềm ẩn một tài năng quân sự nên Phan Bội Châu tiếp tục giới thiệu Hồ Học Lãm vào học tại Trường quân sự Bảo Định-một ngôi trường danh giá chuyên đào tạo sĩ quan cho quân đội của Tôn Trung Sơn. Năm 1911, Hồ Học Lãm tốt nghiệp đúng vào lúc cuộc Cách mạng Tân Hợi ở Trung Quốc bùng nổ, gây ra nhiều xáo trộn trên chính trường Trung Hoa Dân Quốc. Tại đây, năm 1912, Việt Nam Quang phục hội-tổ chức cách mạng do Phan Bội Châu đề xướng được thành lập với mục đích đánh đuổi thực dân Pháp khỏi Đông Dương. Trên cương vị là Ủy viên Ban huấn luyện của tổ chức cách mạng này, Hồ Học Lãm đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc biên soạn “Việt Nam Quang phục phương lược quân”-một văn kiện quân sự có giá trị, được xem là cương lĩnh hoạt động của phong trào yêu nước và cách mạng do Phan Bội Châu khởi xướng, lãnh đạo. Là một trong những thành viên tích cực của Việt Nam Quang phục hội, nhưng vì tính đến lợi ích lâu dài của tổ chức nên cụ Phan thuyết phục Hồ Học Lãm tiếp tục khoác áo sĩ quan trong quân đội của Tôn Trung Sơn.

Thời gian hoạt động trong quân đội Trung Hoa Dân Quốc, Hồ Học Lãm đã nghiên cứu, đúc kết và cho ra đời gần 40 luận văn quân sự có giá trị, đăng tải trên Binh sự tạp chí. Nổi tiếng trong số đó có luận văn “Dụng binh quý nhất ở chủ động”. Theo ông, với người chỉ huy, “lúc thời bình cần phải có mưu lược toàn cục, động viên toàn dân có lòng yêu nước nồng nhiệt thật sự, rèn luyện tư tưởng quân sĩ có khí tiết. Đã xuất quân thì phải chiến đấu như phong ba bão táp, dốc hết tinh thần, lực lượng đánh địch, chỉ tiến không lùi”. Với người quân nhân, “cần phải có các tố chất như lòng yêu nước, lễ nhượng, chuộng vũ dũng, trọng tín nghĩa, tiết kiệm, giản dị và trọng danh dự”.