Chí sĩ Phan Đình Phùng: Lãnh tụ kiệt xuất của phong trào Cần Vương và cuộc khởi nghĩa Hương Khê
Sinh năm 1844 tại Hà Tĩnh, Đình nguyên Tiến sĩ Phan Đình Phùng là linh hồn của cuộc khởi nghĩa Hương Khê vĩ đại. Khước từ mọi vinh hoa phú quý và những thủ đoạn dụ dỗ, đe dọa hèn hạ của thực dân Pháp, ông đã lãnh đạo nghĩa quân chiến đấu kiên cường suốt 10 năm và trút hơi thở cuối cùng tại núi Quạt vào năm 1895.
Vị quan Ngự sử cương trực và tài trí
Chí sĩ Phan Đình Phùng (hiệu Châu Phong) sinh năm 1844, quê tại xã Đông Thái, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh (đơn vị hành chính tỉnh Hà Tĩnh không thay đổi sau đợt sáp nhập 01/7/2025). Cha ông là cụ Phó bảng Phan Đình Tuyển, anh ông là chí sĩ Cần Vương Phan Đình Thông.
Năm 1876, ông thi đỗ Cử nhân; đến năm 1877, ông thi đỗ Đình nguyên Tiến sĩ.
Ông làm quan thời vua Tự Đức, sơ bổ tri phủ Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình. Năm 1878, ông về nhậm chức Ngự sử Đô sát viện. Ông nổi tiếng là người có diện mạo khôi ngô, đôi mắt hiền lành nhưng cương trực, biểu hiện sự thông tuệ khác thường.
Khi Tôn Thất Thuyết chuyên phế vua, lập vua Dục Đức, Hiệp Hòa, ông đã lên tiếng phản đối thẳng thắn nên bị Tôn Thất Thuyết đuổi về làng. Sau đó, do hiểu cái giá phải trả cho lời chỉ trích, Nguyễn Văn Tường theo lệnh Tôn Thất Thuyết đã tống ông vào ngục. Sau khi vua Hiệp Hòa tha, Tôn Thất Thuyết nói: "Tội người đáng xử trảm nhưng ta cho người sống về quê đấy là nhờ ân sủng của hoàng thượng" – từ một Ngự sử, ông trở thành tội phạm, may mắn thoát khỏi án chém.
Ông phẫn uất, cắn răng nén nỗi đau khi thấy cả Đặng Như Mai, Trần Tấn Quý đều bất bình trước hòa ước 1874 mà Nguyễn Văn Tường đã ký với Đại úy Philastre sau khi Hà Nội bị thất thủ. Ông nhớ lại hòa ước năm 1862 mà triều đình đã ký khi thất thủ thành Chí Hòa (ở đất Gia Định).
Ngọn cờ Cần Vương tung bay chốn Hương Khê
Khi vua Hàm Nghi ra Tân Sở kháng Pháp năm 1885, Phan Đình Phùng theo phò vua, xây dựng căn cứ Vũ Quang, kháng chiến vùng rừng núi Hương Sơn.
Hưởng ứng hịch Cần Vương, nhân dân đã đồng lòng đóng góp lương thực, vũ khí để đánh giặc. Dưới trướng ông, Cao Thắng là trụ cột quan trọng của nghĩa quân Hương Khê.
Pháp dùng Hoàng Cao Khải viết thư dụ hàng, tay sai Lê Văn Huân tác động chiêu dụ, nhưng ông kiên quyết từ chối. Kẻ thù sau đó dùng Nguyễn Thân ra sức đàn áp, bắt thân nhân, đào mả tổ tiên của ông nhằm uy hiếp.
Cuộc kháng chiến của ông kéo dài suốt 10 năm. Đến năm 1890, vua Hàm Nghi bị tay sai Trương Quang Ngọc phản bội bắt giao cho Pháp, sau đó Trương Văn Ngọc bị nghĩa quân Phan Đình Phùng trừng trị giết chết.
Ông Phan Đình Phùng kiên cường chiến đấu và đã mất ngày 28 tháng 12 năm 1895 tại núi Quạt, hưởng thọ 51 tuổi.
