Chí sĩ Trần Quý Cáp – người thầy “khai dân trí, chấn dân khí” truyền lửa yêu nước
Trần Quý Cáp – Người thầy truyền bá tư tưởng canh tân, khơi dậy dân khí
Trần Quý Cáp (1870–1908), tên lúc nhỏ là Trần Nghị, tự Dã Hàng, hiệu Thai Xuyên, quê ở làng Bất Nhị, Điện Bàn, Quảng Nam. Xuất thân trong một gia đình nông dân, ông nổi tiếng thông minh và là học trò xuất sắc của Đốc học Mã Sơn Trần Đình Phong. Con đường khoa cử khá lận đận, đến năm 1904 ông mới đỗ Tiến sĩ. Tuy xuất thân Nho học, Trần Quý Cáp sớm nhận thấy những hạn chế của lối học cũ và hướng sự quan tâm đến những tư tưởng duy tân, mong muốn đem tri thức mới để nâng cao dân trí và cải cách xã hội.
Cùng với Huỳnh Thúc Kháng, Phan Chu Trinh và những người đồng chí hướng, Trần Quý Cáp trở thành một trong những người khởi xướng phong trào Duy Tân. Ông đề cao phương châm “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, chủ trương mở trường tân học, thay đổi phương pháp giáo dục, phát triển công thương và cải cách xã hội. Với Trần Quý Cáp, muốn đất nước thay đổi trước hết phải nâng cao nhận thức của người dân, khơi dậy lòng tự trọng dân tộc và tạo nên một lớp người có tư tưởng mới.
Năm 1906, Trần Quý Cáp được bổ làm Giáo thụ phủ Thăng Bình, Quảng Nam. Dù không mặn mà với con đường quan trường, ông vẫn nhận nhiệm vụ và nhanh chóng biến trường học thành nơi truyền bá tư tưởng tiến bộ. Ông mời những người biết chữ Quốc ngữ, chữ Pháp về giảng dạy cho sĩ tử, đưa kiến thức mới vào giáo dục. Những thay đổi ấy nhanh chóng lan sang các trường khác trong tỉnh, tạo ảnh hưởng đáng kể đối với phong trào học tập và canh tân ở Quảng Nam. Chính hoạt động giáo dục và truyền bá tư tưởng mới của ông khiến chính quyền thực dân lo ngại và tìm cách điều chuyển ông đi nơi khác.
Sau khi nhận chức Giáo thụ phủ Ninh Hòa, Trần Quý Cáp vẫn tiếp tục quan tâm đến tình hình đồng bào và phong trào yêu nước. Khi tại Quảng Nam nổ ra các cuộc biểu tình chống đi phu, đòi giảm sưu thuế năm 1908, ông gửi thư cho bạn hữu ở quê nhà. Chính quyền thực dân coi ông là người có liên quan đến phong trào và tổ chức lùng bắt. Những hoạt động của Trần Quý Cáp cho thấy ông không chỉ là một nhà giáo mà còn là một chí sĩ luôn quan tâm đến vận mệnh đất nước, tích cực truyền bá tư tưởng tiến bộ và thức tỉnh tinh thần đấu tranh của nhân dân.
Trần Quý Cáp bị bắt và bị chính quyền thực dân kết tội “mưu phản đại nghịch”. Những tư tưởng canh tân, hoạt động giáo dục và mối liên hệ với các chí sĩ yêu nước khiến ông trở thành đối tượng bị đàn áp. Dù phải đối mặt với bản án tử hình, ông vẫn giữ thái độ bình tĩnh, không khuất phục. Ngày 17/5/1908, Trần Quý Cáp bị đưa ra bãi sông Cạn ở Khánh Hòa xử chém. Sự hy sinh của ông là kết cục bi thương của một người trí thức đã lựa chọn con đường dùng giáo dục và tư tưởng tiến bộ để thức tỉnh dân tộc.
Điều đặc biệt trong những giây phút cuối đời là khí phách ung dung, điềm tĩnh của Trần Quý Cáp. Theo tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại, khi ra pháp trường, ông vẫn giữ phong thái nghiêm trang, xin đặt án, đốt hương và bái tạ quốc dân trước khi khẳng khái chịu chết. Hình ảnh ấy thể hiện rõ phẩm chất của một chí sĩ yêu nước: coi nhẹ cái chết, giữ trọn khí tiết và không từ bỏ lý tưởng đã lựa chọn. Với ông, sự nghiệp khai dân trí và chấn dân khí không chỉ là tư tưởng mà còn là một con đường sống và cống hiến cho đất nước.
Trần Quý Cáp hy sinh khi mới 38 tuổi nhưng đã để lại dấu ấn sâu sắc trong phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX. Ông là một nhà giáo, một chí sĩ yêu nước và một người truyền bá tư tưởng canh tân có ảnh hưởng ở Trung Kỳ. Những đóng góp của ông cho giáo dục, việc phổ biến chữ Quốc ngữ, chữ Pháp và tư tưởng đổi mới đã góp phần thức tỉnh dân trí, khơi dậy dân khí trong xã hội đương thời. Cuộc đời Trần Quý Cáp là tấm gương về tinh thần học hỏi, lòng yêu nước và khí tiết của một trí thức dám dùng tri thức để phụng sự dân tộc, sẵn sàng hy sinh vì lý tưởng mình theo đuổi.
