Phan Thị Bạch Vân – nữ nhà báo, nhà văn, chủ cơ sở xuất bản vì nữ quyền đầu tiên ở Nam Kỳ
Phan Thị Bạch Vân – Người tiên phong đấu tranh cho nữ quyền bằng báo chí và xuất bản
Phan Thị Bạch Vân (1903–1980), tên thật là Phan Thị Mai, quê ở làng Bình Trước, Biên Hòa. Sinh ra trong một gia đình quan lại suy vi, cuộc đời bà trải qua nhiều biến động. Năm 25 tuổi, bà bắt đầu viết báo, viết văn và dần khẳng định mình như một cây bút nữ có tiếng ở Nam Kỳ. Trong bối cảnh phụ nữ Việt Nam đầu thế kỷ XX còn chịu nhiều ràng buộc về học vấn, nghề nghiệp và vị thế xã hội, Phan Thị Bạch Vân sớm hướng ngòi bút vào những vấn đề của nữ giới, mong muốn phụ nữ được học tập, tự lập và nhận thức rõ quyền lợi, nghĩa vụ của mình.
Năm 1928, khi theo chồng về Gò Công, Phan Thị Bạch Vân sáng lập và điều hành Nữ lưu thơ quán Gò Công, một cơ sở xuất bản hoạt động nhằm nâng cao tri thức và cổ động phụ nữ đấu tranh cho quyền lợi của mình. Bà xác định rõ mục đích của cơ sở là lựa chọn, biên soạn, dịch thuật và xuất bản những tác phẩm có giá trị, góp phần mở mang trí thức, nâng cao học vấn và đạo đức cho phụ nữ. Đồng thời, bà kiên quyết loại bỏ những tác phẩm mang nội dung tình ái dung tục, không có giá trị giáo dục.
Nữ lưu thơ quán nhanh chóng trở thành một địa chỉ xuất bản có ảnh hưởng trong phong trào phụ nữ đương thời. Chỉ trong khoảng thời gian 1928–1930, cơ sở này đã xuất bản 39 cuốn sách, với nội dung và thể loại khá phong phú, từ sách biên soạn, dịch thuật đến tiểu thuyết và các tập hợp bài báo. Những tác phẩm như Gương nữ hiệp, Hồn tự lập, Tân nữ học sinh, Mảnh gương phụ nữ hay bộ Tinh thần phụ nữ hướng người đọc tới những tấm gương về tri thức, nghị lực và tinh thần tự lập. Nữ lưu thơ quán từng có hơn 2.000 độc giả, tạo ảnh hưởng đáng kể đối với đời sống tinh thần của phụ nữ Nam Kỳ.
Điểm đáng chú ý trong tư tưởng của Phan Thị Bạch Vân là bà không xem nữ quyền đơn thuần là vấn đề riêng của phụ nữ mà gắn nó với vận mệnh dân tộc. Trong các tác phẩm của mình, bà cổ vũ phụ nữ học tập, làm nghề, tự lập và bình đẳng với nam giới; đồng thời khẳng định phụ nữ cũng có trách nhiệm đối với đất nước khi Tổ quốc đứng trước cảnh mất nước, dân tàn. Qua việc giới thiệu những nữ nhân vật lịch sử và những tấm gương phụ nữ tiến bộ, bà muốn khơi dậy lòng tự trọng, ý thức trách nhiệm và tinh thần tham gia đời sống xã hội của nữ giới.
Phan Thị Bạch Vân không chỉ là người tổ chức xuất bản mà còn trực tiếp sáng tác và viết báo. Trong các tác phẩm như Nữ anh tài, bà đề cập đến thực trạng phụ nữ còn thiếu kiến thức, bị hạn chế về nghề nghiệp và dễ rơi vào hoàn cảnh phụ thuộc. Khi bị chính quyền thuộc địa đưa ra xét xử, bà thẳng thắn khẳng định mục đích viết sách là khuyên phụ nữ học thêm, mở mang trí thức và học nghề để có thể tự nuôi sống bản thân. Câu trả lời ấy thể hiện rõ bản lĩnh của một nữ trí thức dám bảo vệ quan điểm và sử dụng văn chương như một phương tiện giáo dục, thức tỉnh xã hội.
Hoạt động của Phan Thị Bạch Vân và Nữ lưu thơ quán nhanh chóng bị chính quyền thuộc địa chú ý. Bà nhiều lần phải ra hầu tòa; một số tác phẩm bị cấm và cuối cùng Nữ lưu thơ quán phải đóng cửa. Năm 1930, sau hơn hai năm hoạt động, chặng đường xuất bản vì nữ quyền của bà bị chấm dứt. Tuy nhiên, những khó khăn và sự đàn áp không làm mất đi ý nghĩa của những gì bà đã thực hiện. Qua báo chí, văn chương và xuất bản, Phan Thị Bạch Vân đã tạo nên một diễn đàn để phụ nữ tiếp cận tri thức và suy nghĩ về vị trí của mình trong gia đình cũng như xã hội.
Phan Thị Bạch Vân qua đời ngày 2/8/1980 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Do nhiều tác phẩm bị chính quyền thuộc địa cấm đoán, thất lạc, tên tuổi và sự nghiệp của bà từng có thời gian bị khuất lấp. Tuy vậy, những đóng góp của bà vẫn có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử báo chí, văn chương và phong trào phụ nữ Việt Nam đầu thế kỷ XX. Phan Thị Bạch Vân là hình ảnh tiêu biểu của một nữ trí thức tiên phong, dùng ngòi bút và hoạt động xuất bản để khai mở tri thức, cổ vũ nữ quyền và khẳng định vai trò của phụ nữ trong đời sống xã hội.
