Chí sĩ Trần Quý Cáp: Nhà cách mạng tiên phong của phong trào Duy Tân

Trần Quý Cáp (1870-1908), tên khai sinh Trần Nghị, là một chí sĩ yêu nước và nhà cách mạng tiên phong của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Sinh ra trong một gia đình nông dân tại làng Bất Nhị, Quảng Nam, ông nổi tiếng thông minh từ nhỏ và dù con đường khoa cử lận đận, mãi đến năm 1904 mới đỗ Tiến sĩ. Tuy nhiên, thay vì theo con đường quan lộ, Trần Quý Cáp đã dốc lòng vào sự nghiệp "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh" (mở mang dân trí, chấn hưng khí phách dân tộc, cải thiện đời sống nhân dân). Cùng với Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng, ông trở thành một trong ba lãnh tụ quan trọng của phong trào Duy Tân. Ông tích cực đi nhiều nơi để diễn thuyết, truyền bá tư tưởng canh tân, phê phán lối học từ chương cũ kỹ và khuyến khích phát triển tân học, kinh tế. Năm 1906, ông nhận chức Giáo thụ phủ Thăng Bình, tiếp tục truyền lửa yêu nước và cải cách giáo dục. Hoạt động của ông khiến chính quyền thực dân Pháp và triều Nguyễn lo sợ. Năm 1908, trong bối cảnh phong trào chống thuế lan rộng, Trần Quý Cáp bị bắt và xử chém tại Khánh Hòa với bản án "Mạc tu hữu" (không cần chứng cứ), trở thành biểu tượng cho tinh thần đấu tranh kiên cường vì độc lập dân tộc và sự tiến bộ xã hội. Sự hy sinh của ông đã góp phần thắp sáng ngọn lửa yêu nước trong lòng dân.