Chị tôi tham gia Tổng khởi nghĩa

Trong số 8 anh chị em trong gia đình tôi, chị Dương Thị Thoa-bí danh Lê Thi (1926-2020), là người có tính cách sôi nổi nhất. Những ngày thu tháng Tám này, lật giở cuốn nhật ký, hay thi thoảng chợt nhớ chuyện chị Thoa kể về những ngày chị tạm xa gia đình tham gia chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa năm xưa, trong tôi lại bồi hồi xúc động.

Ngày 19-8-1945, nhóm của chị Thoa được lệnh tham gia khởi nghĩa giành chính quyền. Cả nhóm đem theo cờ đỏ sao vàng và khẩu hiệu đến cuộc mít tinh ở Quảng trường Nhà hát Lớn thành phố. Chủ tịch đoàn tuyên bố giành chính quyền về tay nhân dân rồi phân công nam nữ thanh niên dự mít tinh chia thành các "cánh quân" đi chiếm lĩnh những cơ quan quan trọng của chính quyền tay sai do Nhật dựng lên. Nhóm của chị Thoa được chỉ định vào "cánh quân" chiếm lĩnh trại Bảo an binh.

Chị Thoa kể: Số phụ nữ mặc áo dài trắng lên đứng đầu giáp mặt với 2 tên lính Nhật gác ở cổng trại, tay lăm lăm 2 khẩu súng chĩa vào đoàn biểu tình. Chúng không dám bắn vì có bắn chết vài người thì cả đoàn cũng sẽ ào vào bắt chúng. Mọi người hò hét: “Mở cửa ra, hạ súng xuống! Nước Nhật đã thua trận rồi!”. Mấy tên lính Nhật rất bối rối, chưa biết nên làm gì vì chưa có lệnh cho chúng rút lui. Quần chúng cách mạng sôi sục thúc ép suốt gần 2 giờ thì bọn Nhật mới chịu mở cửa. Quân ta xông vào chiếm lĩnh trận địa, cử người canh gác. Lính bảo an hứa sẵn sàng ủng hộ cách mạng, giao súng đạn cho ta. Những ngày sau đó, các anh em nam giới bắt đầu tập luyện bắn súng, còn chị em được phân công nấu cơm. Chị Thoa lúc ở nhà chỉ quen nấu nồi nhỏ, bây giờ phải đánh vật với nồi cơm to tướng, củi lại to và ướt, nên cơm lúc sống, lúc khê. Mấy ngày sau, cả nhóm được lệnh trở về khu phố mình ở, làm công tác tuyên truyền chuẩn bị cho đồng bào tham gia buổi Lễ Độc lập ngày 2-9-1945.

Chị Thoa đã trốn nhà đi gần một tháng nên khi quay về rất lo lắng, sợ bị bố mẹ mắng. Nhưng vì bố mẹ tôi ủng hộ cách mạng, các anh chị đều tham gia hoạt động của các đoàn thể, nên không trách móc gì chị. Từ độ ấy, nếp sống của gia đình tôi cũng thay đổi nhiều, bữa cơm trước kia đông đủ cả bố mẹ và 8 người con, nay người ăn trước, người ăn sau vì công việc, vì nhiệm vụ cách mạng.

Sáng 2-9-1945, khi đang hồi hộp chờ đợi Lễ Độc lập bắt đầu thì Ban tổ chức cử người đến chỗ đoàn phụ nữ Liên khu I, yêu cầu cử một người lên kéo cờ. Có lẽ vì lúc đó chị Thoa đứng ở ngoài hàng, dáng người "oai vệ", tay vác gậy gỗ, giữ trật tự cho đội ngũ chị em, khi chị em đi thì hô “một, hai” dõng dạc, nên chị được cử lên kéo cờ. Đó là may mắn đối với chị-một người con gái Thủ đô bình thường đã vinh dự được kéo cờ trong ngày Lễ Độc lập, trở thành một nhân chứng lịch sử.

Những ngày sau, chính quyền về tay nhân dân, chị Thoa được giao làm Hội trưởng Hội Phụ nữ cứu quốc khu Hoàn Kiếm. Chị say sưa với các công việc: Tuyên truyền ủng hộ cuộc chiến đấu của đồng bào Nam Bộ; tiễn các chiến sĩ Nam tiến ở ga xe lửa Hàng Cỏ; vận động nhân dân tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội, thực hiện "Tuần lễ vàng" và phong trào xóa nạn mù chữ, phong trào "Khỏe vì nước kiến thiết quốc gia", phong trào ca hát của phụ nữ; phụ trách thiếu nhi... Chị "ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng", đi từ sáng đến tối, nhưng bố mẹ tôi cũng không trách mắng gì. Lúc đó, cán bộ đoàn thể không có lương...

Tiếng súng Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, chị Thoa tham gia đội hình chiến đấu của Trung đoàn Thủ Đô. Tết Đinh Hợi 1947, Bác Hồ gửi bức thư cho Trung đoàn Thủ Đô: “Các em là đội cảm tử. Các em cảm tử để cho Tổ quốc quyết sinh. Các em là đại biểu cái tinh thần tự tôn tự lập của dân tộc ta mấy nghìn năm để lại...". Chị Thoa đọc thư của Bác Hồ cho cán bộ, chiến sĩ nghe tại các ụ súng mà vừa đọc vừa khóc. Nhân dịp Tết cổ truyền của dân tộc, trong hoàn cảnh thiếu thốn, chẳng có quà gì cho bộ đội, chị Thoa cùng đồng đội nảy ra sáng kiến đi kiếm những ruy băng đỏ và vàng tết thành nơ, đến các vị trí chiến đấu gắn lên ngực tặng các chiến sĩ. Sau này, chị Thoa kể với cả gia đình tôi: Khi đến một đơn vị ở phố Hàng Thiếc, có một chiến sĩ vừa bị địch bắn chết. Lúc đó dù rất sợ, nhưng chị vẫn quyết định mở bó chiếu ra, gắn lên ngực người chiến sĩ vừa hy sinh một chiếc nơ đỏ.

Sau trận đánh ở Đồng Xuân (ngày 14-2-1947), Trung đoàn Thủ Đô được lệnh rút lên chiến khu để bảo toàn lực lượng. Trong vòng vây trùng điệp của quân Pháp, ta đã tổ chức đưa hơn 1.200 người, trong đó có khoảng 200 phụ nữ và 100 thiếu niên ra vùng tự do... Với nhiệt tình cách mạng, tháng 4-1950, chị Thoa được đi dự Đại hội Phụ nữ toàn quốc, sau đó được điều trở về hoạt động bí mật trong nội thành Hà Nội đang bị Pháp chiếm đóng...