CHIẾC ÁO GỐI TRONG XÀ LIM – KỶ VẬT CỦA NGUYỄN THỊ MINH KHAI

Có những kỷ vật lịch sử không phải là một khẩu súng, một lá cờ hay một tấm huân chương. Có khi, đó chỉ là một chiếc áo gối được khâu bằng những mảnh vải nhỏ trong những ngày cuối cùng của một người tù cách mạng. Nhưng chính vật nhỏ bé ấy lại kể được rất nhiều điều về một con người, về tình thân và về những năm tháng đấu tranh khắc nghiệt. Trong kho hiện vật của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chiếc áo gối của Nguyễn Thị Minh Khai là một kỷ vật như thế.

Nguyễn Thị Minh Khai, tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh năm 1910 tại Vinh, Nghệ An. Từ khi còn trẻ, bà đã tham gia hoạt động cách mạng. Năm 1927, khi mới 17 tuổi, bà tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng. Sau đó, bà tiếp tục hoạt động và trở thành một trong những nữ chiến sĩ cách mạng tiêu biểu của Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX. Năm 1930, bà được cử sang Hương Cảng hoạt động tại Văn phòng Đông phương bộ của Quốc tế Cộng sản; năm 1935, bà tham dự Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản với bí danh Phan Lan.

Sau nhiều năm hoạt động cách mạng, năm 1940, Nguyễn Thị Minh Khai bị bắt tại Sài Gòn. Bà bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn trong thời gian thực dân Pháp đàn áp phong trào cách mạng. Những ngày trong tù là những ngày vô cùng khắc nghiệt, nhưng theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bà vẫn tìm cách truyền lại kinh nghiệm đấu tranh cho những người cùng bị giam giữ và giữ tinh thần kiên định.

Và chính trong hoàn cảnh ấy, một kỷ vật nhỏ đã được làm nên. Trong thời gian bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn năm 1940, Nguyễn Thị Minh Khai đã tận dụng vải từ quần áo tù để làm một chiếc áo gối tặng mẹ và em gái. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện vẫn lưu giữ hiện vật này.

Nghe qua, đó chỉ là một chiếc áo gối.

Nhưng hãy thử đặt nó vào hoàn cảnh mà nó được tạo ra.

Một người phụ nữ đang ở trong nhà tù, biết rằng mình có thể không còn nhiều thời gian. Những thứ bình thường nhất của cuộc sống – một mái nhà, một bữa cơm, một người thân ở bên – đều trở nên xa xôi. Trong hoàn cảnh ấy, bà vẫn nghĩ đến mẹ và em gái. Không có những món quà đắt tiền, cũng không có những vật liệu tốt. Bà chỉ có những mảnh vải từ chính bộ quần áo tù của mình. Và từ những thứ ít ỏi ấy, bà làm thành một món quà gửi lại cho gia đình.

Có lẽ điều khiến chiếc áo gối trở nên đặc biệt không nằm ở giá trị vật chất. Nó đặc biệt bởi người làm ra nó đã gửi tình cảm của mình vào từng đường kim, mũi chỉ. Một người chiến sĩ cách mạng trong những ngày cuối đời vẫn không chỉ nghĩ về cuộc đấu tranh lớn lao mà còn nhớ đến những người thân yêu nhất của mình.

Lịch sử đôi khi được lưu giữ bằng những điều rất nhỏ như vậy.

Một chiếc áo.

Một chiếc khăn.

Một tấm lót gối.

Một lá thư.

Một dòng chữ.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết hiện nay còn lưu giữ một nhóm kỷ vật của Nguyễn Thị Minh Khai, trong đó có chiếc áo bà từng mặc, chiếc khăn từng dùng, chiếc chao đèn và những vật dụng khác. Những hiện vật ấy đã cũ, đã mang dấu vết của thời gian, nhưng chính vì từng gắn với cuộc sống của một con người thật nên chúng trở thành những chứng tích có giá trị đặc biệt.

Càng gần ngày bị xử tử, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn giữ thái độ bình tĩnh. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bà còn nhờ những người cùng bị giam tìm cho mình một bộ quần áo trắng mới để mặc khi ra pháp trường. Ngày 28/8/1941, bà bị thực dân Pháp xử bắn tại Hóc Môn. Khi ấy, Nguyễn Thị Minh Khai mới 31 tuổi.

Ba mươi mốt tuổi.

Một độ tuổi mà hôm nay, nhiều người vẫn đang bắt đầu sự nghiệp, xây dựng gia đình và nghĩ về tương lai.

Còn Nguyễn Thị Minh Khai đã gửi lại tuổi thanh xuân của mình cho một thời đại đầy biến động.

Nhưng trước khi rời khỏi cuộc đời, bà đã để lại cho mẹ và em gái một món quà rất giản dị: một chiếc áo gối được làm từ những mảnh vải trong tù.

Nhiều thập kỷ sau, chiếc áo gối ấy vẫn còn.

Người làm ra nó đã không còn.

Những người từng sống cùng thời với bà cũng dần trở thành ký ức.

Nhưng hiện vật vẫn nằm đó, lặng lẽ kể câu chuyện của mình.

Đó cũng là điều khiến tôi nghĩ rằng, khi tìm hiểu lịch sử, đôi khi chúng ta không nhất thiết phải bắt đầu từ những sự kiện thật lớn. Có thể bắt đầu từ một món đồ nhỏ bé. Bởi phía sau một món đồ có thể là một con người, một gia đình và cả một thời kỳ của đất nước.

Chiếc áo gối của Nguyễn Thị Minh Khai không kể về một trận đánh. Nó cũng không kể về một chiến công trên chiến trường. Nó kể về một người phụ nữ trong những ngày bị giam cầm vẫn nhớ đến gia đình; kể về tình thân trong hoàn cảnh khắc nghiệt; và kể về cách một kỷ vật nhỏ có thể vượt qua thời gian để đưa một con người của quá khứ đến gần hơn với thế hệ hôm nay.

Có những hiện vật không cần lên tiếng. Chỉ cần được đặt trước mắt chúng ta, chúng đã đủ khiến một câu chuyện lịch sử trở nên gần gũi. Và chiếc áo gối nhỏ của Nguyễn Thị Minh Khai là một kỷ vật như vậy – giản dị, cũ kỹ, nhưng mang trong mình hơi ấm của một người con dành cho mẹ giữa những ngày tháng không thể nào quên.