Chiếc địa bàn gỗ xác định hướng bắn của Trung đội Pháo đài Láng
Chiếc địa bàn gỗ xác định hướng bắn của Trung đội Pháo đài LángTham quan không gian trưng bày về sự kiện toàn quốc kháng chiến tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, du khách tham quan được thấy nhiều hiện vật mà quân và dân Thủ đô đã sử dụng lập nên những chiến thắng hào hùng trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Tiêu biểu trong những hiện vật đó là chiếc địa bàn gỗ có số đăng ký BTQĐ 738/ĐB-1398 được các cán bộ, chiến sĩ Trung đội Pháo đài Láng sử dụng trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến.
Pháo đài Láng khi xưa nằm ở cánh đồng thôn Láng Trung (nay thuộc phố Pháo đài Láng, quận Đống Đa, Hà Nội). Sau khi chiến tranh thế giới thứ II bùng bổ (tháng 9 năm 1939), thực dân Pháp bắt nhân dân làng Láng Trung, xã Yên Lãng (nay thuộc phường Láng Thượng, quận Đống Đa, Hà Nội) nhổ lúa trên cánh đồng rộng 4 héc ta để xây dựng pháo đài phòng thủ nhằm chống phong trào cách mạng và máy bay Nhật ở phía Tây Hà Nội. 
Cán bộ, chiến sĩ Pháo đài Láng - Ảnh Tư liệu Bảo tàng LSQSVN. Giữa năm 1940, chúng xây dựng pháo đài, kho chứa đạn và nhà ở cho pháo thủ. Năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, chiếm pháo đài. Sau Cách mạng tháng Tám thành công, quân ta tiếp quản pháo đài. Khi đó, pháo đài có 4 khẩu cao xạ 75 ly, không có máy ngắm và thiếu nhiều bộ phận đòi hỏi phải sửa chữa. Ngày 15/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh thành lập phòng Quân giới trực thuộc Bộ Quốc phòng, làm nhiệm vụ sản xuất và sửa chữa vũ khí cho quân đội (1). Sau đó, xưởng sửa chữa pháo ở Hà Nội được thành lập đã tu sửa pháo đài Láng, lắp thành hai khẩu. Trong pháo đài có 400-500 viên đạn, sau được nhân dân phát hiện thêm một hầm có 200 viên đạn do địch chôn giấu gần đó đã chuyển cho bộ đội (2). Ngày 29/6/1946, Bộ Tổng Tham mưu quyết định thành lập Trung đội Pháo đài Láng, Xuân Tảo và Xuân Canh. Pháo đài Láng có 2 khẩu pháo cao xạ 75 ly và 01 khẩu súng máy 12,7mm, do đồng chí Nguyễn Ứng Gia làm Trung đội trưởng. Tháng 9/1946, thành lập thêm Trung đội Pháo đài Thủ Khối, nằm bên tả ngạn sông Hồng, đồng thời thành lập Đại đội Pháo binh Thủ đô, thống nhất chỉ huy 4 trung đội pháo đài. Ngày 29/6/1946 trở thành ngày truyền thống của Pháo binh Quân đội nhân Việt Nam (3). Trung đội Pháo đài Láng khi mới thành lập có 44 người chia làm 3 khẩu đội. Thời kì đầu, Trung đội trưởng Nguyễn Ứng Gia do có nhiều kinh nghiệm về pháo binh đã hướng dẫn cán bộ, chiến sĩ hiểu biết sơ bộ về tính năng, tác dụng của pháo cao xạ 75 ly. Cùng với đó, một số tài liệu pháo binh của Pháp được dịch sang tiếng Việt cho cán bộ, chiến sĩ dễ hiểu và áp dụng. Để chuẩn bị cho cuộc chiến đấu với giặc Pháp, các chiến sĩ phải làm trận địa giả, chặt vầu rồi sơn đen để giả làm nòng pháo. Tuy nhiên, khó khăn nhất là việc chỉ huy bắn vì cả 4 trung đội đều không có bảng bắn, ống nhòm, địa bàn và khí tài thông tin. Tự khắc phục khó khăn, phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo trong chiến đấu, chỉ huy pháo đài vận động nhân dân trong làng quyên góp những vật dụng có thể làm khí tài, đặc biệt là chiếc địa bàn gỗ của thầy địa lý dùng dạy học trong làng sử dụng xác định hướng bắn pháo. Ngày 16/12/1946, đồng chí Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp cùng đồng chí Vương Thừa Vũ đến thăm hỏi động viên cán bộ, chiến sĩ pháo đài, yêu cầu phải chú ý nghiên cứu sáng tạo nhiều hơn và khi cần thiết phải hạ nòng pháo xuống, bắn thẳng vào quân địch. 
Địa bàn gỗ trưng bày tại Bảo tàng LSQSVN. Cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, đúng 20 giờ 03 phút ngày 19/12/1946, theo mệnh lệnh của Bộ Tổng Chỉ huy, công nhân Nhà máy điện Hà Nội cho nổ mìn phá máy phát điện, đèn điện toàn thành phố vụt tắt. Xác định hướng bắn từ chiếc địa bàn, Pháo đài Láng phát hỏa, những viên đạn vút lên trong màn đêm nã thẳng vào cơ sở của địch trong lòng thành phố, đồng thời là hiệu lệnh kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Những ngày đó, việc đánh giá kết quả bắn được thực hiện bằng người chạy bộ truyền thông tin và mệnh lệnh chiến đấu từ Bộ Tổng chỉ huy xuống pháo đài, hoặc từ pháo đài này sang pháo đài khác. Ngày 20/12/1946, Pháo đài Láng bắn trúng tốp quân Pháp từ Đồn Thủy tiến công vào Bắc Bộ phủ. Ngay hôm sau, địch cho máy bay trinh sát thành phố để ném bom. Bằng cách ngắm trực tiếp, chiến sĩ pháo đài đã lập chiến công vang dội bằng việc bắn rơi một chiếc máy bay địch trên địa bàn Thủ đô vào ngày 21/12/1946. Đây là lần đầu tiên máy bay Pháp bị bộ đội ta bắn tan xác trên bầu trời Hà Nội. Ngày 22/12/1946, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã gửi thư khen chiến sĩ pháo đài. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu kìm chân địch trong lòng thành phố, ngày 10/1/1947, Bộ Tổng Chỉ huy mặt trận lệnh cho Pháo đài Láng phá hủy pháo và rút về Hà Đông. Sau 60 ngày đêm, pháo đài Láng đã cùng quân dân Hà Nội hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ: “Giam chân quân địch ở Hà Nội, tiêu hao nhiều sinh lực địch, bảo toàn lực lượng để tạo điều kiện cho nhân dân ta chuẩn bị kháng chiến lâu dài…”. Ghi nhận những chiến công dũng cảm, kiên cường của quân và dân nơi đây, con phố dẫn vào pháo đài được mang tên phố Pháo Đài Láng. Trung đội Pháo đài Láng từ lúc thành lập (29/6/1946) cho đến lúc rút khỏi thành phố, cũng như toàn Đại đội pháo binh Hà Nội đã hoàn thành nhiệm vụ vinh quang của mình. Gần 70 năm qua, chiếc địa bàn gỗ được cán bộ, chiến sĩ Pháo đài Láng sử dụng trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến vẫn được gìn giữ nguyên vẹn tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Nằm trong không gian trưng bày “Toàn quốc kháng chiến”, chiếc địa bàn gỗ là minh chứng về những chiến công oai hùng của cán bộ, chiến sĩ Trung đội Pháo đài Láng năm xưa và lực lượng pháo binh quân đội nhân dân Việt Nam những ngày đầu thành lập./. --------------------
Cán bộ, chiến sĩ Pháo đài Láng - Ảnh Tư liệu Bảo tàng LSQSVN. Giữa năm 1940, chúng xây dựng pháo đài, kho chứa đạn và nhà ở cho pháo thủ. Năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, chiếm pháo đài. Sau Cách mạng tháng Tám thành công, quân ta tiếp quản pháo đài. Khi đó, pháo đài có 4 khẩu cao xạ 75 ly, không có máy ngắm và thiếu nhiều bộ phận đòi hỏi phải sửa chữa. Ngày 15/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh thành lập phòng Quân giới trực thuộc Bộ Quốc phòng, làm nhiệm vụ sản xuất và sửa chữa vũ khí cho quân đội (1). Sau đó, xưởng sửa chữa pháo ở Hà Nội được thành lập đã tu sửa pháo đài Láng, lắp thành hai khẩu. Trong pháo đài có 400-500 viên đạn, sau được nhân dân phát hiện thêm một hầm có 200 viên đạn do địch chôn giấu gần đó đã chuyển cho bộ đội (2). Ngày 29/6/1946, Bộ Tổng Tham mưu quyết định thành lập Trung đội Pháo đài Láng, Xuân Tảo và Xuân Canh. Pháo đài Láng có 2 khẩu pháo cao xạ 75 ly và 01 khẩu súng máy 12,7mm, do đồng chí Nguyễn Ứng Gia làm Trung đội trưởng. Tháng 9/1946, thành lập thêm Trung đội Pháo đài Thủ Khối, nằm bên tả ngạn sông Hồng, đồng thời thành lập Đại đội Pháo binh Thủ đô, thống nhất chỉ huy 4 trung đội pháo đài. Ngày 29/6/1946 trở thành ngày truyền thống của Pháo binh Quân đội nhân Việt Nam (3). Trung đội Pháo đài Láng khi mới thành lập có 44 người chia làm 3 khẩu đội. Thời kì đầu, Trung đội trưởng Nguyễn Ứng Gia do có nhiều kinh nghiệm về pháo binh đã hướng dẫn cán bộ, chiến sĩ hiểu biết sơ bộ về tính năng, tác dụng của pháo cao xạ 75 ly. Cùng với đó, một số tài liệu pháo binh của Pháp được dịch sang tiếng Việt cho cán bộ, chiến sĩ dễ hiểu và áp dụng. Để chuẩn bị cho cuộc chiến đấu với giặc Pháp, các chiến sĩ phải làm trận địa giả, chặt vầu rồi sơn đen để giả làm nòng pháo. Tuy nhiên, khó khăn nhất là việc chỉ huy bắn vì cả 4 trung đội đều không có bảng bắn, ống nhòm, địa bàn và khí tài thông tin. Tự khắc phục khó khăn, phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo trong chiến đấu, chỉ huy pháo đài vận động nhân dân trong làng quyên góp những vật dụng có thể làm khí tài, đặc biệt là chiếc địa bàn gỗ của thầy địa lý dùng dạy học trong làng sử dụng xác định hướng bắn pháo. Ngày 16/12/1946, đồng chí Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp cùng đồng chí Vương Thừa Vũ đến thăm hỏi động viên cán bộ, chiến sĩ pháo đài, yêu cầu phải chú ý nghiên cứu sáng tạo nhiều hơn và khi cần thiết phải hạ nòng pháo xuống, bắn thẳng vào quân địch. Địa bàn gỗ trưng bày tại Bảo tàng LSQSVN. Cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, đúng 20 giờ 03 phút ngày 19/12/1946, theo mệnh lệnh của Bộ Tổng Chỉ huy, công nhân Nhà máy điện Hà Nội cho nổ mìn phá máy phát điện, đèn điện toàn thành phố vụt tắt. Xác định hướng bắn từ chiếc địa bàn, Pháo đài Láng phát hỏa, những viên đạn vút lên trong màn đêm nã thẳng vào cơ sở của địch trong lòng thành phố, đồng thời là hiệu lệnh kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Những ngày đó, việc đánh giá kết quả bắn được thực hiện bằng người chạy bộ truyền thông tin và mệnh lệnh chiến đấu từ Bộ Tổng chỉ huy xuống pháo đài, hoặc từ pháo đài này sang pháo đài khác. Ngày 20/12/1946, Pháo đài Láng bắn trúng tốp quân Pháp từ Đồn Thủy tiến công vào Bắc Bộ phủ. Ngay hôm sau, địch cho máy bay trinh sát thành phố để ném bom. Bằng cách ngắm trực tiếp, chiến sĩ pháo đài đã lập chiến công vang dội bằng việc bắn rơi một chiếc máy bay địch trên địa bàn Thủ đô vào ngày 21/12/1946. Đây là lần đầu tiên máy bay Pháp bị bộ đội ta bắn tan xác trên bầu trời Hà Nội. Ngày 22/12/1946, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã gửi thư khen chiến sĩ pháo đài. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu kìm chân địch trong lòng thành phố, ngày 10/1/1947, Bộ Tổng Chỉ huy mặt trận lệnh cho Pháo đài Láng phá hủy pháo và rút về Hà Đông. Sau 60 ngày đêm, pháo đài Láng đã cùng quân dân Hà Nội hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ: “Giam chân quân địch ở Hà Nội, tiêu hao nhiều sinh lực địch, bảo toàn lực lượng để tạo điều kiện cho nhân dân ta chuẩn bị kháng chiến lâu dài…”. Ghi nhận những chiến công dũng cảm, kiên cường của quân và dân nơi đây, con phố dẫn vào pháo đài được mang tên phố Pháo Đài Láng. Trung đội Pháo đài Láng từ lúc thành lập (29/6/1946) cho đến lúc rút khỏi thành phố, cũng như toàn Đại đội pháo binh Hà Nội đã hoàn thành nhiệm vụ vinh quang của mình. Gần 70 năm qua, chiếc địa bàn gỗ được cán bộ, chiến sĩ Pháo đài Láng sử dụng trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến vẫn được gìn giữ nguyên vẹn tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Nằm trong không gian trưng bày “Toàn quốc kháng chiến”, chiếc địa bàn gỗ là minh chứng về những chiến công oai hùng của cán bộ, chiến sĩ Trung đội Pháo đài Láng năm xưa và lực lượng pháo binh quân đội nhân dân Việt Nam những ngày đầu thành lập./. --------------------
