CHIẾC NÓN LÁ ĐI QUA DÒNG NHẬT LỆ

Trong những năm tháng chiến tranh, có những con đường được đo bằng hàng trăm cây số, có những trận đánh được ghi nhớ bằng tiếng súng và những chiến công được khắc tên trên bia đá. Nhưng cũng có những tuyến đường chỉ dài bằng một khúc sông, và có những con người không cầm súng mà vẫn đứng giữa chiến trường mỗi ngày.

Dòng Nhật Lệ ở Quảng Bình từng là một tuyến giao thông đặc biệt như thế.

Trong những năm 1965–1966, khi chiến tranh phá hoại bằng không quân diễn ra ác liệt, việc đưa bộ đội, thương binh, lương thực và các phương tiện qua sông trở thành một nhiệm vụ đầy hiểm nguy. Máy bay địch thường xuyên hoạt động trên bầu trời Quảng Bình. Mỗi chuyến đò vượt sông không chỉ là một công việc mưu sinh hay vận chuyển thông thường, mà có thể trở thành một lần đối mặt với bom đạn.

Giữa hoàn cảnh ấy, một người phụ nữ Quảng Bình đã trở thành hình ảnh quen thuộc bên dòng Nhật Lệ: Nguyễn Thị Suốt, người dân thường được mọi người trìu mến gọi là Mẹ Suốt.

Điều đặc biệt ở Mẹ Suốt là bà không xuất hiện trên chiến trường với quân phục, súng trường hay ba lô. Những thứ gắn với công việc của bà lại rất đỗi bình dị: một chiếc nón lá và một mảnh vải dùng để ngụy trang.

Những vật dụng ấy vốn quá quen thuộc với đời sống của người phụ nữ Việt Nam. Nhưng khi chiến tranh đi qua quê hương, chúng trở thành một phần của công việc chiến đấu.

Dòng sông không được phép ngừng lại

Trong những năm 1965–1966, Mẹ Suốt làm nhiệm vụ chèo đò đưa bộ đội qua sông Nhật Lệ.

Đó là một công việc tưởng như đơn giản nếu chỉ nhìn vào chiếc thuyền nhỏ và mái chèo. Nhưng trên thực tế, mỗi lần con thuyền rời bến đều diễn ra trong điều kiện máy bay địch có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Người chèo đò phải đưa thuyền qua sông trong khi luôn phải đối mặt với nguy cơ bị phát hiện và đánh phá.

Bởi vậy, chiếc nón lá không còn chỉ là vật dụng che nắng. Mảnh vải cũng không còn đơn thuần là một mảnh vải thông thường.

Chúng được sử dụng để ngụy trang trong quá trình chèo đò.

Ngày qua ngày, Mẹ Suốt vẫn đưa những người cần qua sông đến nơi an toàn. Công việc ấy lặp lại giữa tiếng máy bay, tiếng bom và những lần dòng sông rung lên bởi chiến tranh.

Không có chiến công nào được tạo nên chỉ trong một lần chèo đò.

Đó là sự bền bỉ của một công việc được lặp đi lặp lại trong điều kiện nguy hiểm.

Một chuyến.

Rồi thêm một chuyến.

Và thêm nhiều chuyến nữa.

Đằng sau mỗi lần mái chèo chạm nước là một nhiệm vụ phải hoàn thành.

Khi người phụ nữ trở thành một phần của tuyến giao thông

Trong chiến tranh, một tuyến đường không chỉ được tạo nên bởi những con đường đất, những cây cầu hay những đoàn xe.

Có những tuyến đường tồn tại nhờ những chiếc thuyền nhỏ.

Có những tuyến đường được duy trì bởi những người chèo đò.

Và có những tuyến đường được bảo vệ bằng sự gan góc của những con người bình thường.

Mẹ Suốt thuộc về những con người như thế.

Bà không phải là người duy nhất tham gia bảo đảm giao thông trên những dòng sông của Quảng Bình, nhưng câu chuyện của bà trở thành biểu tượng bởi sự gắn bó đặc biệt với dòng Nhật Lệ.

Dòng sông ấy vừa là một phần của quê hương, vừa là tuyến giao thông quan trọng trong chiến tranh.

Trên mặt nước ấy, người phụ nữ đã đưa bộ đội qua sông giữa những ngày bom đạn.

Chiếc nón lá trên đầu bà trở thành một chi tiết nhỏ nhưng gợi lên cả một không gian chiến tranh.

Đó vẫn là hình dáng của một người phụ nữ Việt Nam quen thuộc với nón lá.

Nhưng phía sau hình ảnh bình dị ấy là một con người đang làm công việc có thể phải trả giá bằng chính mạng sống.

Chiếc nón và mảnh vải ở lại

Chiến tranh rồi cũng đi qua.

Những con thuyền không còn phải liên tục tránh máy bay.

Những chuyến vượt sông trong tiếng bom không còn là công việc thường nhật.

Nhưng những vật dụng từng gắn với năm tháng ấy vẫn có thể được giữ lại.

Tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chiếc nón lá và mảnh vải ngụy trang của Mẹ Suốt được lưu giữ như những hiện vật gắn với câu chuyện về người phụ nữ chèo đò trên sông Nhật Lệ.

Chiếc nón không lớn.

Mảnh vải cũng không đặc biệt nếu đặt cạnh những hiện vật quân sự trong bảo tàng.

Không có tiếng nổ.

Không có dấu vết của một trận đánh.

Nhưng chính sự bình dị ấy lại khiến những hiện vật trở nên đáng nhớ.

Bởi chúng cho thấy chiến tranh không chỉ được nhìn thấy qua những khẩu súng, những chiếc xe tăng hay những trận địa.

Chiến tranh còn hiện diện trong một chiếc thuyền nhỏ.

Trong mái chèo.

Trong một mảnh vải ngụy trang.

Và trong một chiếc nón lá của người phụ nữ bên bờ sông.

Một con người ở lại với dòng Nhật Lệ

Ngày 11 tháng 10 năm 1968, Mẹ Suốt hy sinh trong khi làm nhiệm vụ.

Bà không trở về sau một chuyến đò như những ngày trước.

Nhưng dòng Nhật Lệ vẫn tiếp tục chảy.

Tên tuổi của người phụ nữ ấy dần trở thành một phần ký ức của Quảng Bình. Hình ảnh Mẹ Suốt chèo đò giữa những năm tháng chiến tranh được tái hiện trong nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật; quê hương cũng dựng tượng Mẹ bên dòng sông Nhật Lệ để tưởng nhớ.

Nhưng có lẽ, trước khi trở thành một biểu tượng, Mẹ Suốt chỉ là một người phụ nữ làm một công việc rất cụ thể: đưa người qua sông.

Một công việc được thực hiện không phải một lần, mà hết ngày này sang ngày khác.

Một công việc tưởng nhỏ bé nhưng lại góp phần giữ cho một tuyến giao thông không bị đứt đoạn.

Ngày nay, khi đứng trước chiếc nón lá và mảnh vải ngụy trang được lưu giữ tại bảo tàng, người xem có thể dễ dàng nhận ra rằng lịch sử đôi khi được giữ lại từ những vật rất nhỏ.

Một chiếc nón.

Một mảnh vải.

Một dòng sông.

Và một người phụ nữ đã dành những năm tháng chiến tranh của mình để chèo con thuyền ấy qua Nhật Lệ.

Có thể những vật dụng ấy không kể được toàn bộ cuộc đời Mẹ Suốt.

Nhưng chúng đủ để gợi lại một thời mà trên những dòng sông của đất nước, mỗi chuyến đò đều mang theo một phần của cuộc chiến.

Và có những người phụ nữ đã đứng bên mái chèo, lặng lẽ đưa những chuyến đò ấy đi qua.