CHIẾN DỊCH BA GIA – TRẬN ĐÁNH LÀM RUNG CHUYỂN CHIẾN TRƯỜNG KHU 5 NĂM 1965

Mùa hè năm 1965, chiến trường miền Nam bước vào một giai đoạn đặc biệt căng thẳng. Mỹ bắt đầu đưa quân chiến đấu trực tiếp vào miền Nam, trong khi chính quyền Sài Gòn vẫn cố dựa vào lực lượng chủ lực để giữ các địa bàn trọng yếu. Ở Khu 5, Quảng Ngãi là một trong những nơi có vị trí đặc biệt quan trọng. Phía bắc tỉnh là vùng đồng bằng đông dân, phía tây nối với căn cứ miền núi, còn những tuyến đường từ đồng bằng lên miền núi có ý nghĩa lớn đối với cả hai bên. Trong hoàn cảnh ấy, Bộ tư lệnh Quân khu 5 quyết định lựa chọn khu vực Ba Gia – Sơn Tịnh làm địa bàn mở một chiến dịch tiến công quy mô lớn. Mục tiêu không chỉ là tiêu diệt một bộ phận chủ lực đối phương mà còn mở rộng vùng giải phóng, hỗ trợ nhân dân phá thế kìm kẹp và giữ vững hành lang nối miền núi với đồng bằng Trung Trung Bộ. Chiến dịch được đặt dưới sự chỉ huy của Chu Huy Mân, Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 5.

Điều đáng chú ý là ngay từ đầu, Bộ tư lệnh chiến dịch không lựa chọn cách đánh trực diện vào một căn cứ lớn. Họ tìm cách khiến đối phương tự đưa lực lượng ra khỏi nơi phòng thủ, rồi đánh vào chính lực lượng cứu viện đó. Đây là cách đánh “đánh điểm, diệt viện” – một phương thức đã được nghiên cứu kỹ dựa trên tương quan lực lượng và đặc điểm chiến trường. Những mục tiêu ban đầu được lựa chọn ở khu vực Phước Lộc, điểm cao 47, đồi Mả Tổ và đồi Chóp Nón. Ý đồ rất rõ: tạo ra một cuộc đụng độ đủ lớn để đối phương buộc phải đưa quân đến ứng cứu, sau đó đưa lực lượng cứu viện vào khu vực đã được chuẩn bị sẵn.

Ngày 28 tháng 5 năm 1965, Chiến dịch Ba Gia bắt đầu. Những trận đánh đầu tiên chưa phải là cuộc đối đầu lớn nhất, mà giống như những nước cờ mở màn. Một lực lượng nhỏ của ta tập kích vào lực lượng dân vệ ở Lộc Thọ, buộc đối phương phải phản ứng. Từ những động thái ban đầu ấy, các đơn vị quân đội Sài Gòn bắt đầu được điều động để giải tỏa khu vực. Điều mà phía ta chờ đợi cũng dần xuất hiện: những đơn vị vốn đang nằm trong hệ thống phòng thủ bắt đầu di chuyển ra ngoài, tiến vào khu vực mà bộ đội ta đã nghiên cứu từ trước.

Khi đối phương tiến vào Phước Lộc và khu vực đồi Chóp Nón, trận đánh thực sự bắt đầu. Lực lượng chủ lực Quân khu 5 bất ngờ chuyển sang tiến công, chia cắt đội hình và lần lượt đánh vào từng bộ phận. Đối phương cố tìm cách sử dụng lực lượng cơ động và trực thăng để ứng cứu, nhưng chính phương thức ứng chiến ấy lại khiến họ rơi sâu hơn vào thế trận đã được chuẩn bị. Ngày 30 và 31 tháng 5, tại Phước Lộc và đồi Chóp Nón, trận đánh diễn ra đặc biệt quyết liệt. Đây trở thành trận then chốt có ý nghĩa quyết định đối với đợt đầu của chiến dịch, bởi lực lượng ta không chỉ đánh thiệt hại một đơn vị mà còn làm thất bại biện pháp ứng cứu, giải tỏa bằng trực thăng của đối phương tại Khu 5.

Sau những trận đánh ấy, cục diện bắt đầu thay đổi nhanh chóng. Một lực lượng chủ lực của đối phương bị đánh mạnh, hệ thống phòng thủ ở khu vực Ba Gia bị uy hiếp, trong khi quân và dân địa phương có điều kiện đứng lên phá các khu vực kìm kẹp. Điều quan trọng là phía ta không dừng lại sau một trận thắng. Thay vì tập trung toàn bộ lực lượng vào một hướng, Bộ tư lệnh chiến dịch chuyển sang khai thác kết quả, tiếp tục đánh vào các đơn vị nhỏ hơn, hỗ trợ phong trào địa phương và mở rộng vùng làm chủ. Chiến dịch vì thế không chỉ là những trận đánh của bộ đội chủ lực mà còn gắn chặt với hoạt động của lực lượng vũ trang địa phương và nhân dân. Đợt hai diễn ra từ ngày 10 đến ngày 25 tháng 6. Lúc này, cách đánh được điều chỉnh linh hoạt hơn. Các đơn vị chủ lực phân tán, tổ chức nhiều trận đánh nhỏ và phối hợp với lực lượng địa phương hỗ trợ nhân dân phá các “ấp chiến lược”. Những khu vực từng bị đối phương kiểm soát bắt đầu có sự thay đổi. Khi bộ máy kìm kẹp ở cơ sở suy yếu, phong trào đấu tranh của quần chúng có điều kiện phát triển. Chính vì vậy, kết quả của chiến dịch không thể chỉ tính bằng số quân bị loại khỏi vòng chiến đấu, mà còn nằm ở việc vùng giải phóng được mở rộng và thế kiểm soát của đối phương tại khu vực Sơn Tịnh – Bình Sơn bị phá vỡ từng bước.

Nhưng Chiến dịch Ba Gia vẫn chưa kết thúc. Sau hai đợt đầu, lực lượng ta tiếp tục chuẩn bị cho một đòn đánh mới. Nếu đợt đầu tạo thế và tiêu diệt lực lượng cơ động của đối phương, đợt hai mở rộng kết quả trên địa bàn, thì đợt ba hướng vào chính đồn Ba Gia. Từ ngày 4 tháng 7, lực lượng chủ lực lại được tập trung. Đến ngày 5 tháng 7, Trung đoàn 1 tổ chức tiến công đồn Ba Gia, nơi đối phương đã khôi phục lực lượng. Trận đánh diễn ra nhanh và quyết liệt, kết quả là Tiểu đoàn 1 của đối phương bị tiêu diệt hoàn toàn. Sau đó, các hoạt động tiếp tục được triển khai cho đến ngày 20 tháng 7, khi chiến dịch kết thúc.

Điểm đặc biệt của Ba Gia nằm ở chỗ lực lượng ta không tìm cách giành thắng lợi bằng một trận đánh duy nhất. Toàn bộ chiến dịch giống như một chuỗi những bước đi được tính toán nối tiếp nhau. Đánh một mục tiêu nhỏ để buộc đối phương đưa quân ra; đánh lực lượng cứu viện khi chúng đang cơ động; tận dụng thắng lợi để hỗ trợ nhân dân nổi dậy; sau đó lại tập trung lực lượng đánh vào mục tiêu quan trọng. Cách tổ chức ấy khiến đối phương liên tục phải phản ứng theo tình huống do phía ta tạo ra, thay vì chủ động triển khai theo kế hoạch của mình. Chính nghệ thuật tạo thế, khêu ngòi và đánh viện đã trở thành nét nổi bật của Chiến dịch Ba Gia.

Và đằng sau những trận đánh ấy là một tương quan lực lượng không hề đơn giản. Đối phương có lực lượng chủ lực, pháo binh, thiết giáp và khả năng sử dụng máy bay, trực thăng để cơ động quân. Trong khi đó, lực lượng tham gia chiến dịch của ta gồm Trung đoàn Bộ binh 1, Tiểu đoàn 45, các đơn vị pháo binh, phòng không, trinh sát cùng lực lượng vũ trang tỉnh, huyện và du kích địa phương. Vì vậy, thắng lợi của Ba Gia cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở số lượng vũ khí hay quân số, mà còn ở khả năng lựa chọn đúng mục tiêu, địa bàn và thời cơ để tạo ra ưu thế cục bộ.

Sau gần hai tháng chiến đấu, kết quả đạt được rất lớn. Theo các tài liệu quân sự, lực lượng ta đã tiêu diệt và làm thiệt hại nặng nhiều tiểu đoàn, làm tan rã lực lượng bảo an và dân vệ, loại khỏi vòng chiến đấu hơn 2.000 quân đối phương, thu giữ một lượng lớn vũ khí, phá hủy nhiều xe quân sự và bắn rơi máy bay. Một số tài liệu tổng kết chiến dịch ghi nhận việc ta tiêu diệt gọn một chiến đoàn, đánh dấu khả năng đánh bại biện pháp ứng chiến, giải tỏa cấp chiến đoàn của đối phương trên chiến trường Khu 5.

Nhưng nếu chỉ nhìn Ba Gia như một trận đánh thắng lớn thì vẫn chưa thấy hết ý nghĩa của nó. Năm 1965, chiến tranh đang chuyển sang một giai đoạn mới. Mỹ đã trực tiếp đưa quân chiến đấu vào miền Nam, trong khi chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” vẫn đang được đẩy lên mức cao hơn. Trong hoàn cảnh ấy, việc một lực lượng chủ lực của Quân khu 5 mở chiến dịch, chủ động tạo thế, đánh bại lực lượng cứu viện và làm suy yếu một bộ phận quan trọng của quân đội Sài Gòn có ý nghĩa rất lớn. Nó cho thấy lực lượng vũ trang cách mạng đã có bước trưởng thành rõ rệt về khả năng tổ chức và thực hành tác chiến quy mô chiến dịch.

Ba Gia cũng góp phần làm thay đổi cách nhìn về chiến trường Khu 5. Trước đó, đối phương có thể dựa vào hệ thống đồn bốt, lực lượng cơ động và trực thăng để nhanh chóng ứng cứu khi một vị trí bị tiến công. Nhưng tại Ba Gia, chính việc đưa quân đi giải tỏa đã trở thành điểm yếu để lực lượng ta khai thác. Khi đội hình cứu viện rời khỏi vị trí phòng thủ, chúng phải di chuyển trên những tuyến đường và địa hình đã được phía ta nghiên cứu. Lúc ấy, ưu thế cơ động không còn mang lại hiệu quả như dự kiến. Thế trận đã được chuyển từ phòng ngự bị động sang chủ động phục kích và tiêu diệt từng bộ phận.

Chiến thắng ấy cũng tạo ra một hiệu ứng lớn hơn trên chiến trường. Cùng với Bình Giã và Đồng Xoài, Ba Gia trở thành một trong những thắng lợi quan trọng trong năm 1965, góp phần làm suy yếu và tiến tới phá sản chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ. Sau Ba Gia, chiến trường miền Nam tiếp tục chứng kiến những trận đánh ngày càng lớn. Chỉ vài tháng sau, tại chính Quảng Ngãi, quân giải phóng lại bước vào một cuộc đối đầu nổi tiếng khác – trận Vạn Tường tháng 8 năm 1965, nơi quân Mỹ trực tiếp tham chiến với quy mô lớn.

Nếu nhìn lại Ba Gia từ điểm bắt đầu đến lúc kết thúc, điều đáng nhớ nhất có lẽ không phải là một con số thương vong hay một chiếc xe bị phá hủy. Đó là cách một chiến dịch được xây dựng từng bước. Từ một trận đánh nhỏ ở địa phương, lực lượng ta tạo ra phản ứng dây chuyền, kéo lực lượng chủ lực đối phương vào trận địa đã chuẩn bị, đánh một trận then chốt ở Phước Lộc – Chóp Nón, rồi tận dụng thời cơ mở rộng vùng giải phóng và cuối cùng quay trở lại đánh chiếm đồn Ba Gia.

Một chiến dịch kéo dài từ cuối tháng 5 đến ngày 20 tháng 7 năm 1965, nhưng những kinh nghiệm mà nó để lại thì còn lâu hơn thế. Đó là kinh nghiệm về cách lựa chọn địa bàn, cách tạo thế, cách buộc đối phương phải hành động theo ý đồ của mình và quan trọng nhất là biết chuyển hóa thắng lợi của một trận đánh thành kết quả của cả chiến dịch. Chính vì vậy, Ba Gia được xem là một dấu mốc quan trọng trong quá trình trưởng thành của lực lượng vũ trang Quân khu 5 trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Và giữa vùng đất Quảng Ngãi năm ấy, những địa danh như Phước Lộc, Chóp Nón hay Ba Gia đã trở thành những cái tên gắn với một bước chuyển của chiến trường. Những người lính bước vào trận đánh có thể không biết chiến dịch rồi sẽ được lịch sử đánh giá như thế nào. Họ chỉ biết rằng trước mắt mình là nhiệm vụ phải hoàn thành, phía sau là đồng đội và nhân dân, còn phía trước là một lực lượng đối phương đang tìm cách giữ lấy những vị trí chiến lược.

Ngày 20 tháng 7 năm 1965, Chiến dịch Ba Gia kết thúc. Một chiến dịch tiến công quy mô không quá lớn nhưng đã tạo ra tác động lớn trên chiến trường Khu 5. Từ những trận đánh được tính toán để “khêu ngòi”, lực lượng ta đã buộc đối phương đưa quân vào thế trận, đánh bại lực lượng cứu viện, mở rộng vùng giải phóng và làm suy yếu đáng kể hệ thống kiểm soát của đối phương ở phía bắc Quảng Ngãi. Ba Gia vì thế không chỉ được nhớ như một chiến thắng, mà còn như một minh chứng cho sự trưởng thành của nghệ thuật tác chiến của quân và dân ta trong một giai đoạn chiến tranh đang chuyển sang bước ngoặt mới.