Chiến thắng Tiên Phước
Theo hành trình thống nhất đất nước, Cách mạng Tháng Tám vào năm 1945 là mốc son chói lọi trong bề dày lịch sử dân tộc, một biểu hiện rực rỡ của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, một minh chứng nổi bật về nghệ thuật chớp thời cơ trong khởi nghĩa vũ trang. Cuộc Tổng khởi nghĩa ấy đã diễn ra trên toàn thể đất nước, trong đó có Tiên Phước ta.
Trước tình hình thế giới và trong nước chuyển biến mau lẹ, tháng 5/1945, hội nghị Tỉnh uỷ mở rộng tại bến đò ông Đốc (Đại Lộc) đã chỉ thị về việc “mở rộng và củng cố mặt trận Việt Minh, phát triển mạnh các đoàn thể cứu quốc từ làng, xã đến huyện, phát triển nhiều đội tự vệ vũ trang, đẩy mạnh huấn luyện, rèn sắm vũ khí, xây dựng căn cứ du kích của tỉnh liên hoàn từ Tiên Phước – Quế Sơn…”. Ở Tiên Phước, 6 tổ chức Việt Minh lần lượt được thành lập ở Thạnh Bình đến Tiên Bình, Sơn Yên, Cây Cốc, Tài Đa rồi tới Cẩm Y và phát triển được một cơ sở tại huyện đường.
Thêm vào đó, công tác huấn luyện tự vệ được chú trọng, các đồng chí Nguyễn Cừ, Nguyễn Phương, Nguyễn Huân – hội viên cứu quốc ở Sơn Yên được đồng chí Nguyễn Chế đưa đi huấn luyện tại Thăng Bình, với mục đích là nâng cao thực lực, tăng khả năng chiến thắng. Công tác tập hợp lực lượng được tiến hành khẩn trương, mạnh mẽ bằng nhiều hình thức trong các tầng lớp nhân dân, như: tại Tân An Tây, nhóm thanh niên gồm Vương Danh, Trần Ngọc Chương, Phan Cống lập hội truyền bá quốc ngữ để nắm quần chúng, người đi học rất đông. Ngoài ra, ta còn bí mật đưa người vào nắm các tổng đoàn, xã đoàn của tổ chức thanh niên Phan Anh nhằm biến thành lực lượng cách mạng. Với tinh thần không chịu khuất phục trước xiềng xích của nô lệ, quân ta đã chuẩn bị khởi nghĩa, Tỉnh uỷ phân công đồng chí Huỳnh Đắc Hương trực tiếp chỉ đạo Tiên Phước. Đồng chí đã thành lập Ban vận động khởi nghĩa gồm có Huỳnh Đắc Hương, Phạm Bằng, Nguyễn Huyên và Phạm Toàn. Các đồng chí trong Ban vận động khởi nghĩa được phân công về hoạt động ở các tổng để phát triển thêm lực lượng cứu quốc và luyện tập quân sự. Ngay ngày 14/8/1945, Tỉnh ủy họp tại Tam Xuân, hội nghị nhận định thời cơ khởi nghĩa đã đến, ta nhanh chóng hành động kịp thời và kiên quyết. Hội nghị quyết định phát động toàn dân tham gia khởi nghĩa trong phạm vi toàn tỉnh. Tới ngày 18/8/1945, Uỷ ban khởi nghĩa Tiên Phước nhận được lệnh khởi nghĩa của Uỷ ban cứu quốc Việt Minh Vụ Quang (mật danh của Tỉnh uỷ Quảng Nam lúc bấy giờ). Lúc này, các tổ Việt Minh ở các tổng có đông đảo quần chúng trang bị giáo mác, gậy gộc, trống giong cờ mở kéo về huyện lị. Sau khi cướp chính quyền ở tỉnh lỵ Hội An xong, đêm 18/8/1945 đoàn xe của lực lượng vũ trang tỉnh do đồng chí Võ Toàn chỉ huy cùng đồng chí Phan Thị Nễ đã lên Tiên Phước, tiến công huyện đường, bắt sống huyện trưởng Đào Quỳ. Đồng chí Phạm Bằng và Huỳnh Đắc Hương đứng ra tiếp quản chính quyền huyện ngay trong đêm ngày 18/8/1945. Cuộc khởi nghĩa kết thúc thắng lợi.
Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945 chính là nguồn cảm hứng vô tận cho văn học, nghệ thuật, với nhiều tác phẩm tiêu biểu khắc họa tinh thần quật cường của dân tộc, sự hy sinh, lòng yêu nước, và ngày hội độc lập, thể hiện qua bài thơ "Sáng" của Tố Hữu (về ngày 19/8), truyện ngắn "Vợ nhặt" của Kim Lân (tinh thần sống sót, đoàn kết),... tất cả đều là chứng cứ sống động về ý chí độc lập và sức mạnh quần chúng. Không những thế, thắng lợi còn mang ý nghĩa lịch sử đối với Việt Nam và cũng là nguồn cảm hứng to lớn cho các dân tộc bị áp bức trên thế giới. Nó đã thành công chứng minh được rằng: "Một dân tộc nhỏ bé, dưới sự lãnh đạo đúng đắn và tài tình, vẫn có thể đánh bại các đế quốc hùng mạnh và giành lại độc lập, tự do ". Điều ấy cho thấy, tầm vóc thời đại và sự ảnh hưởng của Cách mạng Tháng Tám mãi mãi là ngọn đuốc soi đường, cổ vũ tinh thần đấu tranh vì hòa bình, công lý và tiến bộ xã hội trên toàn thế giới.
