Chiếu dời đô – quyết định mở ra kinh thành Thăng Long

Năm 1009, Lý Công Uẩn lên ngôi, lập ra triều Lý. Khi ấy kinh đô vẫn đặt tại Hoa Lư, nơi từng là trung tâm của nhà Đinh và Tiền Lê.

Hoa Lư có địa thế núi đá hiểm trở, phù hợp với hoàn cảnh đất nước ở thế kỷ X, khi chính quyền trung ương vừa được thiết lập và nhu cầu phòng thủ còn đặc biệt quan trọng. Nhưng khi nhà Lý ra đời, yêu cầu phát triển đất nước đã thay đổi. Một kinh đô nằm giữa vùng núi không còn thuận lợi bằng một trung tâm rộng lớn của đồng bằng Bắc Bộ.

Đầu năm 1010, Lý Thái Tổ ban Thiên đô chiếu, tức Chiếu dời đô. Phần đầu của bài chiếu nhắc tới việc các triều Thương, Chu của Trung Quốc từng nhiều lần dời đô. Qua đó, Lý Công Uẩn lập luận rằng kinh đô không phải một nơi bất biến. Khi địa điểm cũ không còn thích hợp, người đứng đầu quốc gia có thể lựa chọn nơi khác vì sự phát triển lâu dài.

Sau đó ông quay lại hai triều đại ngay trước nhà Lý là Đinh và Tiền Lê; Lý Công Uẩn cho rằng hai triều này đã không noi theo tiền lệ dời đô, khiến triều đại ngắn, vận số không dài. Chính vì vậy, ông viết rằng mình “rất đau xót về việc đó, không thể không dời đổi”.

Vấn đề tiếp theo là: dời đi đâu? Lựa chọn của Lý Công Uẩn là thành Đại La. Đây không phải một vùng đất chưa từng có thành quách. Đại La từng là trị sở quan trọng dưới thời Bắc thuộc; năm 866, Cao Biền cho đắp lại thành với quy mô lớn. Đến đầu thế kỷ XI, khu vực này đã có lịch sử lâu dài với tư cách một trung tâm hành chính của vùng đồng bằng sông Hồng.

Trong Chiếu dời đô, Lý Công Uẩn đưa ra khá cụ thể những lý do lựa chọn nơi này. Đại La nằm ở vị trí trung tâm, có địa thế rộng và bằng phẳng, đất cao và thoáng; dân cư không phải chịu cảnh thấp trũng, muôn vật có điều kiện phát triển. Nhà vua đánh giá đây là “nơi thắng địa”, nơi hội tụ của bốn phương và thích hợp để trở thành kinh đô lâu dài.

Nhìn vào những lập luận ấy, có thể thấy quyết định dời đô không chỉ dựa vào yếu tố phòng thủ. Trong bài chiếu đã xuất hiện những vấn đề rộng hơn: vị trí địa lý, địa hình, dân cư, khả năng phát triển và sự giao hội giữa các vùng. Cuối bài, Lý Công Uẩn không viết một mệnh lệnh dài. Ông kết thúc bằng việc nêu ý định chọn Đại La làm nơi định đô và hỏi ý kiến quần thần.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, các quan đều tán thành. Đến mùa thu, tháng 7 năm Canh Tuất 1010, triều đình chính thức dời kinh đô từ Hoa Lư ra Đại La. Từ đây, Đại La trở thành kinh đô của triều Lý và được đổi tên thành Thăng Long.

Sau khi định đô, nhà Lý bắt đầu xây dựng kinh thành mới. Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận ngay trong năm 1010, triều đình cho dựng các điện, cung và những công trình phục vụ bộ máy nhà nước. Từ quyết định dời đô ấy, Thăng Long dần trở thành trung tâm chính trị quan trọng nhất của quốc gia trong nhiều thế kỷ tiếp theo.