CHÍN CHỖ NGỒI BÊN MÂM CƠM – MẸ NGUYỄN THỊ THỨ VÀ NHỮNG NGƯỜI KHÔNG TRỞ VỀ

CHÍN CHỖ NGỒI BÊN MÂM CƠM – MẸ NGUYỄN THỊ THỨ VÀ NHỮNG NGƯỜI KHÔNG TRỞ VỀ

Đề án “Câu chuyện thời hoa lửa”

Trong những bức ảnh về chiến tranh, người ta thường nhìn thấy những đoàn quân, những lá cờ và những khoảnh khắc làm thay đổi vận mệnh đất nước. Nhưng có một bức ảnh không cần tiếng súng hay chiến trường vẫn đủ sức khiến người xem lặng đi: hình ảnh Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ bên chín bộ bát đũa dành cho chín người con trai đã hy sinh. Bức ảnh được nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng ghi lại và được biết đến với tên gọi “Đợi con về”. Trên mâm cơm ấy, những chỗ ngồi vẫn hiện diện, nhưng những người từng thuộc về chúng đã không còn trở lại. Từ một hình ảnh giản dị, câu chuyện của Mẹ Thứ mở ra cánh cửa nhìn vào những mất mát âm thầm mà các gia đình Việt Nam phải gánh chịu trong những năm tháng chiến tranh.

1. Người mẹ từ vùng quê xứ Quảng

Mẹ Nguyễn Thị Thứ sinh năm 1904 tại vùng Thanh Quýt, Điện Thắng Trung, Điện Bàn, Quảng Nam theo địa danh trước đây. Mẹ sống trong một gia đình lao động, gắn bó với ruộng vườn và nếp sinh hoạt bình dị của làng quê miền Trung. Cuộc sống của người dân nơi đây vốn đã nhiều khó khăn; khi chiến tranh kéo dài, những lo toan thường ngày còn bị phủ bóng bởi sự chia ly, hiểm nguy và những lần tiễn người thân lên đường.

Gia đình Mẹ Thứ gắn bó với phong trào cách mạng tại địa phương. Trong những năm tháng kháng chiến, ngôi nhà và khu vườn của gia đình không chỉ là nơi sinh sống mà còn là nơi che chở, giúp đỡ cán bộ cách mạng. Những hoạt động như vậy đòi hỏi sự kín đáo, lòng tin và ý thức trách nhiệm, bởi việc hỗ trợ lực lượng cách mạng có thể đặt cả gia đình trước nguy hiểm. Những chi tiết về hoạt động của gia đình được ghi lại trong các bài viết về cuộc đời mẹ và ký ức tại địa phương. [1][2]

Khi nhìn vào câu chuyện ấy, tôi nghĩ lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người trực tiếp cầm súng. Trong nhiều gia đình, việc nuôi giấu cán bộ, giữ gìn cơ sở, hỗ trợ người hoạt động cách mạng hay đơn giản là duy trì cuộc sống giữa hoàn cảnh bất ổn cũng là những đóng góp có ý nghĩa. Những công việc này thường diễn ra phía sau cánh cửa nhà, không dễ được ghi lại đầy đủ, nhưng lại cho thấy sự gắn bó giữa nhân dân và phong trào đấu tranh.

Mẹ Thứ không bắt đầu câu chuyện của mình bằng một chiến công trên chiến trường. Câu chuyện của mẹ bắt đầu từ gia đình, từ làng quê và những trách nhiệm rất gần gũi. Chính nền tảng ấy khiến những mất mát về sau không chỉ là con số trong hồ sơ, mà là nỗi đau của một người mẹ phải tiễn những người thân yêu ra đi trong những năm tháng đất nước chưa yên bình.

2. Những lần tiễn biệt và những người không trở lại

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ, nhiều người con trong gia đình Mẹ Thứ đã tham gia hoạt động cách mạng và hy sinh. Các tư liệu phổ biến ghi nhận chín người con trai của mẹ đã ngã xuống, cùng những người thân khác trong gia đình, trong đó có con rể và các cháu ngoại. Một số nguồn báo chí có cách thống kê tổng số người thân hy sinh khác nhau, vì vậy khi kể lại câu chuyện này cần đối chiếu tư liệu và tránh khẳng định một con số tổng tuyệt đối nếu chưa xác nhận được hồ sơ gốc. [1][3]

Mỗi lần một người con lên đường, phía sau họ là một gia đình tiếp tục với cuộc sống thường ngày nhưng luôn mang theo nỗi lo không biết ngày trở về. Trong chiến tranh, lời hẹn có thể bị ngắt quãng bởi những nhiệm vụ kéo dài, những địa bàn xa xôi và những biến cố xảy đến bất ngờ. Nhiều người mẹ phải chờ đợi trong im lặng, không có cách nào biết chính xác điều gì đang diễn ra với con mình ngoài mặt trận.

Mẹ Thứ đã trải qua những mất mát nối tiếp nhau như vậy. Câu chuyện của mẹ không chỉ là sự hy sinh của những người con, mà còn là sức chịu đựng của người ở lại — người vẫn phải tiếp tục sống, chăm lo gia đình và giữ gìn ký ức khi từng người thân lần lượt vắng bóng. Nỗi đau ấy không thể được đo đầy đủ bằng số giấy báo tử hay tên người được khắc trên bia tưởng niệm. Nó còn nằm trong những khoảng trống của một mái nhà, trong những bữa cơm thiếu người và trong những ngày lễ đoàn tụ mà gia đình không còn đủ mặt.

Tôi cho rằng điều cần thiết khi viết về Mẹ Thứ là không biến nỗi đau thành một hình ảnh bi lụy để gây xúc động bằng mọi giá. Sự thật đã đủ sức nặng: một gia đình có nhiều người hy sinh trong hai cuộc kháng chiến, và một người mẹ phải sống tiếp với những mất mát ấy. Tưởng nhớ mẹ cũng là thừa nhận cái giá mà chiến tranh đặt lên những người không trực tiếp xuất hiện ở tuyến đầu nhưng vẫn phải chịu những hệ quả sâu sắc nhất.

3. Chín bộ bát đũa và câu chuyện của một bức ảnh

Bức ảnh “Đợi con về” của nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng ghi lại Mẹ Thứ bên chín bộ bát đũa dành cho chín người con trai đã hy sinh. Hình ảnh ấy trở thành một biểu tượng giàu sức gợi vì nó không cần lời thuyết minh dài. Những bộ bát đũa tượng trưng cho các chỗ ngồi trong gia đình; sự vắng mặt của những người con khiến một vật dụng quen thuộc trở thành lời nhắc về điều chiến tranh đã lấy đi. [3]

Mâm cơm là một phần bình dị của đời sống gia đình Việt Nam. Đó là nơi những người thân gặp nhau sau một ngày làm việc, nơi câu chuyện thường nhật được kể lại và sự hiện diện của mỗi người trở nên quen thuộc đến mức đôi khi không cần nói thành lời. Khi có người không còn trở về, sự thiếu vắng ấy không chỉ xuất hiện trong ngày giỗ hay dịp tưởng niệm, mà còn nằm trong những thói quen nhỏ của cuộc sống.

Có lẽ vì vậy mà bức ảnh khiến người xem suy nghĩ lâu hơn một hình ảnh chiến thắng thông thường. Nó không tập trung vào chiến trường, mà hướng về ngôi nhà sau chiến tranh. Nó không kể một trận đánh, mà cho thấy điều còn lại sau những lần tiễn biệt. Từ một khung hình, người xem có thể hình dung rằng lịch sử không kết thúc khi tiếng súng ngừng vang; lịch sử còn tiếp tục trong cuộc sống của những người phải học cách sống cùng ký ức và mất mát.

Bức ảnh cũng nhắc người viết lịch sử về sức mạnh của hiện vật và hình ảnh. Một tư liệu không cần phóng đại hay thêm thắt vẫn có thể gợi lên nhiều suy ngẫm khi được đặt trong bối cảnh đúng. Nhưng khi sử dụng hình ảnh, chúng ta cần ghi rõ tác giả, nguồn xuất bản và hoàn cảnh được ghi lại, tránh biến những gì bức ảnh thể hiện thành một câu chuyện rộng hơn mà không có bằng chứng.

4. Danh hiệu và ký ức được gìn giữ

Năm 1994, Mẹ Nguyễn Thị Thứ được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Mẹ qua đời ngày 10 tháng 12 năm 2010, để lại một câu chuyện gia đình được nhắc đến trong nhiều hoạt động tưởng niệm và giáo dục truyền thống. Các bài viết về mẹ tiếp tục giúp công chúng hiểu hơn về những mất mát của người thân liệt sĩ và vai trò của các gia đình trong phong trào cách mạng. [1][4]

Tưởng niệm Mẹ Thứ không chỉ là nhắc đến số người thân đã hy sinh. Đó còn là cơ hội để nhìn vào cuộc sống của những người mẹ trong chiến tranh: những người phải tiếp tục lao động, chăm sóc người còn sống và đối diện với nỗi đau không thể thay thế. Mỗi gia đình có hoàn cảnh khác nhau, nhưng câu chuyện của mẹ là lời nhắc rằng những tổn thất lớn của lịch sử luôn được cảm nhận qua từng cuộc đời cụ thể.

Các di tích, hình ảnh và lời kể tại quê hương mẹ có ý nghĩa khi giúp thế hệ sau đặt câu hỏi và tìm hiểu sâu hơn. Ai đã hy sinh? Họ tham gia hoạt động trong hoàn cảnh nào? Gia đình họ sống ra sao sau những mất mát? Những câu hỏi ấy mở rộng việc học lịch sử vượt khỏi những mốc thời gian, giúp người đọc thấy được mối liên hệ giữa sự kiện lớn và cuộc sống đời thường.

5. Học cách biết ơn bằng sự hiểu biết

Là một học sinh sống trong hòa bình, tôi không trải qua những lần tiễn biệt mà gia đình Mẹ Thứ đã phải chịu. Nhưng câu chuyện của mẹ khiến tôi hiểu rằng chiến tranh không chỉ để lại những trang sử về chiến thắng; nó còn để lại những khoảng trống trong gia đình và những ký ức mà người ở lại phải gìn giữ suốt đời.

Lòng biết ơn có thể bắt đầu từ việc học lịch sử một cách nghiêm túc, đọc những tư liệu có nguồn rõ ràng và không chia sẻ những chi tiết chưa được kiểm chứng. Khi viết về người đã khuất, sự tôn trọng không chỉ nằm trong những lời ca ngợi, mà còn ở việc kể đúng cuộc đời của họ, thừa nhận điều gì chưa rõ và không dùng nỗi đau của người khác như một cách tạo hiệu ứng cảm xúc.

Câu chuyện Mẹ Thứ cũng nhắc chúng ta trân trọng những điều bình thường: một bữa cơm có đủ người thân, một cuộc gọi về nhà, một ngày đoàn tụ không bị gián đoạn bởi chiến tranh. Những điều ấy rất đỗi giản dị, nhưng không phải gia đình nào trong lịch sử cũng có thể gìn giữ trọn vẹn.

Chín bộ bát đũa trong bức ảnh “Đợi con về” không thể đưa những người con trở lại, nhưng đã giúp ký ức về họ chạm đến nhiều thế hệ. Mẹ Nguyễn Thị Thứ là một người mẹ có cuộc đời gắn với những mất mát sâu sắc của chiến tranh, và câu chuyện của mẹ nhắc chúng ta rằng phía sau mỗi dấu mốc lịch sử là những gia đình bằng xương bằng thịt. Khi thế hệ trẻ biết tìm hiểu quá khứ bằng sự trung thực, gìn giữ ký ức bằng lòng biết ơn và trân trọng những phút giây bình yên đang có, lịch sử sẽ không chỉ nằm trên trang sách — nó sẽ hiện diện trong cách chúng ta đối xử với gia đình, cộng đồng và cuộc sống hôm nay.