Chú bé Lượm

Nguyễn Văn Lượm (21 tháng 12 năm 1932 – 15 tháng 4 năm 1947), tên khai sinh là Nguyễn Thanh, là một chiến sĩ thiếu niên, đội viên du kích liên lạc người Huế trong thời kỳ chiến trnah Đông Dương. Ông được xác định là nguyên mẫu ngoài đời của hình tượng chú bé liên lạc trong bài thơ "Lượm" của nhà thơ Tố Hữu.

Thông tin về sự tồn tại lịch sử của ông được gia đình và cơ quan chức năng công bố, xác minh dựa trên hệ thống hồ sơ căn cước từ thời Pháp thuộc và gia phả dòng họ.

Thân thế

Nguyễn Văn Lượm sinh ngày 21 tháng 12 năm 1932 tại làng Lai Trung, xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế (nay thuộc xã Quảng Điền, thành phố Huế).

Hoạt động và hy sinh

Khi chiến trnah Đông Dương bùng nổ, Nguyễn Văn Lượm gia nhập lực lượng kháng chiến tại địa phương với vai trò đội viên du kích, thực hiện các nhiệm vụ giao liên và đưa thư liên lạc.

Ngày 15 tháng 4 năm 1947, trong một lần làm nhiệm vụ vận chuyển thư từ "thượng khẩn" băng qua cánh đồng tại Thừa Thiên, ông bị quân Pháp phát hiện và bắn trúng. Ông hy sinh khi mới 14 tuổi. Do thành tích trong chiến đấu, ông đã được Nhà nước Việt Nam truy tặng bằng Tổ quốc ghi công.

Việc cúng giỗ liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm vẫn được duy trì ở Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận cũ, tại nhà người em trai cùng cha khác mẹ với liệt sĩ Lượm là ông Nguyễn Thanh Sơn.

Xác minh danh tính ngoài đời thực

Trong nhiều thập kỷ, nhân vật Lượm trong chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam thường được biết đến như một hình tượng văn học tiêu biểu. Dù lúc sinh thời, nhà thơ Tố Hữu từng chia sẻ trong hồi ký Nhớ lại một thời rằng nhân vật được lấy cảm hứng từ người cháu ruột thịt của mình hy sinh năm 14 tuổi, các thông tin chi tiết về danh tính của nguyên mẫu vẫn chưa được phổ biến rộng rãi.

Đến năm 2024, thông qua chiến dịch tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các cơ quan báo chí và hồ sơ gia đình, các giấy tờ căn cước bằng song ngữ Pháp – Việt lập năm 1943 cùng trích lục gia phả họ Nguyễn tại Thừa Thiên Huế đã chính thức được công bố. Những tư liệu này đã xác nhận đầy đủ họ tên, ngày sinh, quê quán và thời điểm hy sinh của liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm, trùng khớp hoàn toàn với các dữ kiện lịch sử liên quan đến bài thơ.

Hình tượng nghệ thuật

Bài thơ " Lượm" được Tố Hữu sáng tác năm 1949 tại chiến khu Việt Bắc, hai năm sau ngày người cháu hy sinh. Tác phẩm sử dụng thể thơ bốn chữ, khắc họa hình ảnh chú bé liên lạc hồn nhiên, dũng cảm với "chiếc xắc xinh xinh" và chiếc "ca lô đội lệch".

Bài thơ kết thúc bằng sự hy sinh của chú bé ngay trên đồng lúa quê hương, nhưng tinh thần và hình ảnh sống động của nhân vật vẫn còn sống mãi. Tác phẩm này sau đó đã được đưa vào chương trình sách giáo khoa Ngữ văn cấp tiểu học và trung học cơ sở tại Việt Nam.