Chu Thành Nghệ – Người giáo viên Yên Thành kiên trung giữa chiến trường miền Nam

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, có một thế hệ giáo viên miền Bắc đã rời quê hương, vượt Trường Sơn vào Nam, mang theo không chỉ phấn trắng, bảng đen mà cả ý chí chiến đấu và niềm tin vào ngày đất nước thống nhất. Chu Thành Nghệ, tên thật là Chu Cấp, người con quê Hoa Thành, Yên Thành, Nghệ An, là một trong những người như thế.

Từ một người thầy giáo, ông trở thành cán bộ giáo dục hoạt động giữa chiến trường Mỹ Tho, trực tiếp bám dân, gây dựng phong trào giáo dục trong vùng địch kiểm soát. Khi bị địch bắt, ông trải qua 7 nhà lao trong đất liền, chịu nhiều cực hình tra tấn nhưng không khai báo. Cuối cùng, ông bị đày ra nhà tù Côn Đảo.

Câu chuyện về Chu Thành Nghệ vì thế không chỉ là câu chuyện của một nhà giáo. Đó còn là câu chuyện về một người chiến sĩ giữ trọn khí tiết giữa những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc chiến.

Từ cậu học trò Hoa Thành đến người giáo viên đi B

Chu Thành Nghệ tên thật là Chu Cấp, quê ở Hoa Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An. Theo tư liệu được đăng trên Báo Nghệ An và Giáo dục & Thời đại, ông là một trong những giáo viên Nghệ An được tăng cường vào chiến trường miền Nam.

Năm 1964, Chu Cấp cùng nhiều giáo viên miền Bắc tình nguyện vào Nam công tác. Đối với những người giáo viên ấy, chuyến đi vào chiến trường không đơn thuần là một cuộc điều động nghề nghiệp. Đó là sự lựa chọn đầy hiểm nguy khi đất nước đang trong chiến tranh.

Chu Cấp lấy bí danh Chu Thành Nghệ.

Cái tên ấy có một ý nghĩa rất đặc biệt. Theo lời kể của chính ông, “Chu” là họ Chu, “Thành” lấy từ Tràng Thành, huyện Yên Thành, còn “Nghệ” là Nghệ An. Trong chiến trường, bí danh là cách để bảo vệ tung tích thật của cán bộ khi hoạt động trong vùng địch kiểm soát.

Ông cũng từng được người dân địa phương gọi là Ba Nghệ.

Người giáo viên đến với chiến trường Mỹ Tho

Sau khi vào Nam, Chu Thành Nghệ được phân công về chiến trường Mỹ Tho, một địa bàn quan trọng ở miền Trung Nam Bộ và là cửa ngõ phía Tây Sài Gòn.

Tại đây, ông tham gia Ban Tuyên huấn Tỉnh ủy Mỹ Tho, trực tiếp đảm nhiệm cương vị Trưởng Tiểu ban Giáo dục tỉnh.

Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, công việc của ông không giống một giáo viên trong lớp học bình thường.

Không có những ngôi trường yên ổn, không có lớp học cố định. Chu Thành Nghệ phải bám dân, bám đất, gây dựng phong trào giáo dục trong một địa bàn mà lực lượng cách mạng và đối phương đan xen nhau.

Những lớp học ấy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn góp phần duy trì đời sống văn hóa, tinh thần và niềm tin của người dân trong vùng cách mạng.

Với Chu Thành Nghệ, đứng lớp giữa chiến trường cũng là một cách chiến đấu.

Bị thương trong một trận càn

Trong một trận càn của quân địch, Chu Thành Nghệ bị thương ở chân.

Bà con địa phương đã đưa ông vào một hầm bí mật để che giấu và cứu chữa. Nhưng trong điều kiện chiến tranh, mạng lưới cơ sở cách mạng luôn đứng trước nguy cơ bị phá vỡ.

Một người trong nội bộ phản bội, chỉ điểm cho địch.

Chu Thành Nghệ bị bắt.

Từ đây bắt đầu quãng thời gian đen tối nhất nhưng cũng là giai đoạn thể hiện rõ nhất bản lĩnh của người giáo viên – chiến sĩ quê Yên Thành.

Bảy nhà lao và những trận đòn tra tấn

Sau khi bắt được Chu Thành Nghệ, địch không đưa ông thẳng ra Côn Đảo mà lần lượt giải qua 7 nhà lao trong đất liền.

Ông từng bị giam tại các nhà lao như Cai Lậy, Cái Bè, Ty Cảnh sát Mỹ Tho, Hố Nai, Tổng nha Cảnh sát Sài Gòn, Khám lớn Chí Hòa, trước khi bị đưa ra Côn Đảo. Nhà Xuất bản Nghệ An cho biết đây là quãng thời gian ông phải trải qua nhiều cuộc tra tấn, cực hình.

Mục đích của địch là buộc người tù khai báo về tổ chức, cơ sở và những người hoạt động cách mạng.

Nhưng Chu Thành Nghệ nhất quyết không khai.

Trong lời kể được ghi lại, khi được hỏi vì sao có thể chịu đựng những trận tra tấn mà không hé lộ bí mật, ông chỉ nói rằng mình khi ấy mới khoảng 30 tuổi, những người bạn tù cũng ở độ tuổi ấy, có người còn trẻ hơn mà họ chịu đựng được thì ông cũng phải chịu đựng được.

Đằng sau câu trả lời giản dị ấy là một tinh thần rất cứng cỏi.

Ông không xem việc chịu đựng của mình là điều phi thường. Với ông, đó là trách nhiệm của một người chiến sĩ trước tổ chức, đồng đội và quê hương.

Ra Côn Đảo nhưng không khuất phục

Cuối cùng, Chu Thành Nghệ bị đày ra nhà tù Côn Đảo, nơi được biết đến như một trong những nhà tù khắc nghiệt nhất của chế độ thực dân và chính quyền Sài Gòn.

Nhưng Côn Đảo cũng không thể làm người giáo viên quê Yên Thành khuất phục.

Trong thời gian bị giam cầm, ông cùng những người tù chính trị tiếp tục giữ vững tinh thần đấu tranh.

Một trong những điểm tựa tinh thần của Chu Thành Nghệ và các bạn tù là Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Khi còn ở Mỹ Tho, ông đã nhiều lần chép và đọc lại Di chúc của Bác Hồ cùng Điếu văn của Ban Chấp hành Trung ương. Khi ra Côn Đảo, ông được giao đọc lại những văn kiện ấy cho các bạn tù ở phòng cấm cố nghe. Dần dần, nhiều người cùng thuộc lòng. Ông cũng nhớ và đọc những bài thơ của Bác trong Nhật ký trong tù.

Những điều tưởng như rất nhỏ ấy trở thành nguồn động viên tinh thần lớn lao giữa hoàn cảnh tù đày.

Trở về từ “địa ngục trần gian”

Sau Hiệp định Paris năm 1973, những người tù chính trị được trao trả.

Đầu năm 1974, Chu Cấp cùng các bạn tù từ Côn Đảo trở về và được trao trả tại sân bay Thiện Ngôn.

Những người đồng đội ở căn cứ đã đón ông trở về sau nhiều năm xa cách. Hình ảnh người giáo viên ngày nào nay trở về sau những năm tháng tù đày khiến đồng đội vừa vui mừng vừa xúc động.

Người giáo viên Chu Cấp đã trở về từ Côn Đảo.

Nhưng cuộc chiến vẫn chưa kết thúc.

Người giáo viên tiếp tục cống hiến trong những ngày đất nước thống nhất

Sau khi trở về, Chu Cấp tham gia Ban lãnh đạo, Ban đón tiếp cựu tù chính trị và trực tiếp làm Bí thư Đoàn Thanh niên Ban đón tiếp.

Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, ông được phân công công tác tại Quận 1, Sài Gòn – Gia Định, giữ chức Quận ủy viên, Trưởng phòng Giáo dục quận.

Công việc lúc ấy vô cùng bộn bề.

Sau chiến tranh, hệ thống giáo dục cần được khôi phục, trường lớp cần được tổ chức lại, đội ngũ giáo viên cần được sắp xếp. Chu Cấp tiếp tục trở về với lĩnh vực giáo dục – công việc ông đã gắn bó trước khi bước vào chiến trường.

Nhưng ông không quên những người từng giúp đỡ mình.

Ông vẫn dành thời gian trở lại Mỹ Tho, tìm đến những người từng che giấu, nuôi dưỡng và bảo vệ ông trong những năm chiến tranh.

Chiếc xe đạp và hành trình nối lại nghĩa tình

Sau này, khi trở về quê Nghệ An dạy học, Chu Cấp được các đồng đội tín nhiệm làm Trưởng ban liên lạc Hội cựu giáo viên đi B trước năm 1975 của tỉnh Nghệ An.

Đây là một công việc gần như không có lợi ích vật chất, nhưng lại mang nặng tình nghĩa.

Với chiếc xe đạp được những người bạn tù Côn Đảo tặng, ông đi khắp nơi, tìm đến các gia đình liệt sĩ, thăm những người đồng đội cũ và kết nối những giáo viên – chiến sĩ từng đi B.

Có người ở ngay Nghệ An, có người ở Hà Nội, Điện Biên, Buôn Ma Thuột, Đồng Tháp, Mỹ Tho…

Khoảng cách địa lý không ngăn được người thầy già tiếp tục công việc mà ông tự nhận về mình: giữ lại những mối tình đồng chí của một thế hệ đã đi qua chiến tranh.

Chiếc xe đạp cũ vì thế trở thành hình ảnh đặc biệt trong những năm tháng cuối của cuộc đời ông.

Chu Thành Nghệ – cái tên trở thành biểu tượng

Điều đặc biệt ở Chu Thành Nghệ là ông không chỉ được nhớ đến với tư cách một người giáo viên.

Trong những năm chiến tranh, tên tuổi Chu Thành Nghệ từng được nhắc đến trong các chương trình phát thanh Giáo dục giải phóng và các buổi nói chuyện về tình hình giáo dục miền Nam, trở thành một trong những tấm gương của đội ngũ giáo viên Nghệ Tĩnh đi B.

Ông mang hình ảnh của một người thầy bước ra khỏi lớp học để đến với chiến trường.

Ở đó, ông dạy học giữa bom đạn, bám dân xây dựng phong trào; khi bị bắt, ông giữ bí mật của tổ chức; trong nhà tù, ông tiếp tục động viên đồng đội; khi được trao trả, ông lại trở về với công việc giáo dục.

Đó là một hành trình kéo dài từ bục giảng đến chiến trường, từ chiến trường đến nhà tù và từ nhà tù trở lại với bục giảng.

Người thầy giữ trọn khí tiết

Nhìn lại cuộc đời Chu Thành Nghệ – Chu Cấp, điều nổi bật nhất là sự thống nhất giữa hai hình ảnh: người giáo viên và người chiến sĩ.

Ông không trực tiếp nổi tiếng bởi những trận đánh lớn. Chiến trường của ông có khi là một lớp học bí mật giữa vùng địch kiểm soát; có khi là căn hầm nơi người dân che giấu ông; có khi lại là những phòng giam chật hẹp của nhà tù Côn Đảo.

Nhưng ở bất cứ nơi nào, ông cũng giữ một điều không thay đổi: không khuất phục trước kẻ thù, không phản bội đồng đội và không từ bỏ trách nhiệm của mình.

Tên gọi Chu Thành Nghệ được ông lựa chọn từ chính quê hương: họ Chu, quê Yên Thành và xứ Nghệ.

Có lẽ vì vậy mà cái tên ấy vượt khỏi ý nghĩa của một bí danh.

Nó trở thành dấu ấn của một người con Yên Thành mang quê hương theo mình vào chiến trường, để rồi sau những năm tháng tù đày lại trở về quê nhà, tiếp tục làm nghề dạy học và nối lại tình nghĩa với những người đồng đội năm xưa.

Chu Thành Nghệ – Chu Cấp, người giáo viên đi B năm nào, đã để lại một câu chuyện đẹp về lòng yêu nước, khí tiết của người chiến sĩ và trách nhiệm của một người thầy đối với đất nước.