Chúa Tiên và hành trình mở cõi phương Nam

Nguyễn Hoàng (1525–1613), thụy Thái Tổ Gia Dụ hoàng đế, là con trai của Nguyễn Kim. Sau khi cha bị đầu độc (1545), quyền hành rơi vào tay anh rể Trịnh Kiểm; anh cả Nguyễn Uông lại bị Trịnh Kiểm giết, ông nơm nớp lo cho tính mạng. Ông bèn hỏi kế Nguyễn Bỉnh Khiêm và được đáp bằng câu sấm nổi tiếng: Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân (một dải Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời). Hiểu ý, ông nhờ chị gái Ngọc Bảo xin Trịnh Kiểm cho vào trấn thủ Thuận Hóa — vùng đất xa xôi. Tháng 10 năm 1558, ông đem khoảng nghìn người cả gia quyến vượt Hoành Sơn vào Nam, dựng dinh ở Ái Tử. Ông thi hành chính lệnh khoan hòa: giảm sưu thuế, nghiêm quân lệnh, thu dùng hào kiệt; chợ búa yên ổn, thuyền buôn tấp nập — dân mến phục gọi ông là Chúa Tiên. Trong hơn nửa thế kỷ trấn thủ, ông chú trọng khai hoang lập ấp, phát triển kinh tế và mở rộng bờ cõi về nam: năm 1611 ông đánh Chiêm Thành, lập phủ Phú Yên. Năm 1593 ông từng đem quân ra Bắc giúp họ Trịnh đánh Mạc nhưng bị giữ lại; đến năm 1600 mới tìm cách trở về Nam, từ đó Nam – Bắc phân ly. Ông mất năm 1613, thọ 88 tuổi — vị chúa Nguyễn đầu tiên, người đặt nền móng cho triều Nguyễn sau này.