CHUYỆN KỂ "ANH HÙNG THỜI CHỐNG PHÁP"
Trong không khí của cuộc Tổng khởi nghĩa cách mạng tháng Tám năm 1945, ngày 16.8, đồng chí Bạch Thành Phong cầm lệnh Tổng khởi nghĩa về giao cho 2 Chi bộ Đảng xã Hữu Hòa. Ngay lập tức, đồng chí Ái đã phân công đồng chí Đoàn Phan Liêm và đồng chí Đoàn Lễ triệu tập anh em để bàn kế hoạch tổng khởi nghĩa. Chiều cùng ngày 16.8, ngay sau khi tan cuộc họp, lực lượng tự vệ và nhân dân kéo nhau đi các làng đánh trống đình để triệu tập Chánh tổng, Phó tổng, Lý trưởng, Phó lý ra đình để giao nộp bàn ngà, triện đồng, sổ sách giấy tờ cho chính quyền cách mạng.
Không khí khởi nghĩa những ngày này vô cùng sôi động, từng đoàn người với cờ đỏ sao vàng, gậy gộc, giáo mác trong tay tiến về các ngả hô vang khẩu hiệu. Mỗi làng của xã đều thành lập Ủy ban cách mạng lâm thời. Như vậy, Xã Hữu Hòa là nơi tiến hành khởi nghĩa và thành lập chính quyền cách mạng đầu tiên trong huyện Thanh Oai và Thanh Trì (phía Nam Thành phố).
Đêm 17.8.1945, lực lượng tự vệ của xã phối hợp với lực lượng tự vệ Tả Thanh Oai, chặn đánh hai xe ô tô của Nhật từ Thường Tín đi lên, địch bỏ chạy. Trong đêm đó ta thu được 03 khẩu súng, 200 viên đạn và 24 hòm quân trang của lính khố xanh.
Tối ngày 18.8.1945 một đoàn cán bộ Trung ương và Tỉnh ủy Hà Đông đã về chùa Làng Hữu Từ để thống nhất việc đưa lực lượng của xã lên Hà Nội tham gia tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Từ 1 giờ sáng đoàn biểu tình của xã đã lên đường, vừa đi vừa hô vang khẩu hiệu “Ủng hộ Việt Minh!”, “Đả đảo bù nhìn!”, “Việt Nam độc lập!” Đoàn có mặt tại cửa Nhà hát lớn sớm nhất, lúc đó trời vẫn còn tối. Meeting xong, đoàn được lệnh chuyển đến làm áp lực hậu thuẫn cho bộ phận thanh niên xung phong chiếm trại Bảo an. Nhớ lại những người con đã phải hy sinh một cách anh dũng trên đất mẹ Hữu Hòa mà ngày nay đã trở thành bản anh hùng ca bất tử, ông Trung trầm ngâm rồi kể cho chúng tôi câu chuyện về hai vị cán bộ hy sinh khi đang làm nhiệm vụ Cách mạng. “Khi bị giặc Pháp phát hiện, cụ Nguyễn Tá Tích và cụ Lê Văn Đức đã dùng vũ khí chống trả quyết liệt, sau đó thoát được vòng vây của địch. Lúc bấy giờ, giặc Pháp dùng mưu kế dồn dân nhằm bắt sống cán bộ. Hai cụ đã trèo lên nóc ngôi nhà rồi ôm lấy nhau cùng mở kíp lựu đạn, cùng hy sinh quyết không lọt vào tay địch. Tiếng bom nổ cũng là lúc cụ Đức hy sinh, cụ Tích vẫn còn sống nhưng bị thương rất nặng. Để bảo toàn thông tin Cách mạng không bị giặc phát hiện, Cụ Đức đã xả thân lăn từ nóc nhà xuống trước sự bàng hoàng của giặc Pháp”. Trò chuyện với chúng tôi, điều duy nhất ông Đoàn Trung còn băn khoăn, đó là mong muốn bảo tồn, lưu giữ những căn nhà nhỏ của các gia đình đã từng giúp đỡ cho các chiến sĩ thời chiến, để thế hệ mai sau có thể biết đến và nhớ tới công lao của họ. “Tôi mong mỗi ngôi nhà được các cụ như Xuân Thủy, Đỗ Mười, Bạch Thành Phong cùng một số đồng chí cán bộ khác từng ở trong thời gian tham gia kháng chiến chống Pháp sẽ được ghi bảng hiệu rõ ràng và được bảo quản để lớp trẻ hiểu hơn về lịch sử của địa phương. Vì đó là niềm tự hào của Hữa Hòa mà không phải làng quê nào cũng có được”.
