Chuyện xúc động chưa kể trên hành trình ra đi tìm cứu nước của người thanh niên Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Văn Ba
Năm 1911, Nguyễn Tất Thành đã tự giới thiệu với chủ tàu Amiral Latouche Tréville thuộc hãng Chargeurs Réunis (dân ta quen gọi là hãng Năm Sao do ống khói các tàu của hãng sơn biểu tượng hình năm ngôi sao; đây là một trong những tàu lớn đầu thế kỷ XX, vừa chở hàng, vừa chở khách) tên mình là Ba và anh được chủ tàu nhận làm phụ bếp cho chiếc tàu chở hàng lớn này từ ngày 2/6/1911. Ngày 3/6/1911, Nguyễn Tất Thành nhận được thẻ nhân viên của tàu với tên là Văn Ba. Ngày 5/6/1911, tàu rời bến cảng Nhà Rồng ở Sài Gòn, trên đó có người thanh niên Việt Nam đi sang Pháp để khám phá những gì ẩn sau từ những từ “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” của nước Pháp. Theo hành trình của con tàu, anh Văn Ba đã ghé cảng Singapore, cảng Colombo thuộc Sri Lanka, cảng Xait của Aicập. Sau một tháng, tàu đến hải cảng Mácxây. Sau đó tàu rời Mácxây đi tới một hải cảng ở miền Bắc nước Pháp - cảng Lơ Havơrơ, cảng Đoongkéc trên bờ biển Măngxơ, rồi lại trở về Mácxây.
Cuối tháng 10/1911, anh Văn Ba vẫn làm việc trên tàu này trở lại Sài Gòn và sau đó lại theo tàu trở lại nước Pháp. Năm 1912, khi đang làm vườn cho ông chủ hãng Sácgiơ Rêuyni thì được biết có một chuyến tàu chở hàng đi vòng quanh châu Phi, Văn Ba đã nhận làm phụ bếp trên tàu. Trong chuyến đi này, anh Văn Ba lại có dịp dừng lại ở những bến cảng của một số nước như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Angiêri, Tuynidi, Cônggô, Đahômây, Xênêgan, Rêuyniông. Đối với anh Văn Ba, chuyến đi vòng quanh châu Phi là dịp may hiếm có để anh “xem các nước làm như thế nào để trở về giúp đồng bào mình”. Cho nên mỗi lần tàu cập bến anh đều kiếm cách đi thăm thành phố. Buổi sáng mỗi ngày, anh Ba dậy sớm để xem mặt trời mọc. Và trong những đêm trăng, anh Ba không ngủ mà đi đi lại lại trên tàu, ngắm trời ngắm bể. Một thực tế anh Ba tận mắt chứng kiến đó là sự thống khổ của những người dân thuộc địa và sự tàn ác vô nhân đạo của bọn thực dân...
Làm việc trên tàu Latouche Tréville, anh Văn Ba - Nguyễn Tất Thành được giao nhặt rau, vác khoai, rửa nồi, cào lò, xúc than. Một trong những trang sổ lương của Nguyễn Tất Thành được sao lại từ cuốn sổ lương của tàu Amiral Latouche Tréville do Bảo tàng Hồ Chí Minh sưu tầm tại Trung tâm lưu trữ hải ngoại tại Aix en Provence, Pháp. Nhân dịp kỷ niệm 130 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, năm 2020, tại trưng bày chuyên đề “Hồ Chí Minh - Những nét phác họa chân dung”, Bảo tàng Hồ Chí Minh đã giới thiệu hiện vật này tới đông đảo người xem. Sau khi rời bến cảng Nhà rồng ngày 5/6/1911, sau một tháng, tàu đến hải cảng Mácxây. Đến Mácxây, thủy thủ được nhận lương “mỗi nhân viên Việt Nam được từ một trăm đến hai trăm quan, thêm vào đấy tiền thưởng của hành khách. Anh Ba là phụ bếp chỉ được mười quan” (theo “Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch” - Trần Dân Tiên). Tuy phải làm nhiều công việc nặng nhọc nhưng mỗi khi được nghỉ, anh Văn Ba lại tranh thủ đọc và viết tiếng Pháp với sự giúp đỡ của những thủy thủ Pháp trên tàu. Theo hành trình của tàu, anh Văn Ba đã được đi đến nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều người và biết được nhiều điều mới lạ. Sau những năm tháng ấy, anh đã rút ra được kết luận quan trọng thể hiện trong bài “Đoàn kết giai cấp” đăng trên báo Le Paria, số ra tháng 5 năm 1924: “Dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: giống người bóc lột và giống người bị bóc lột. Mà cũng chỉ có một tình hữu ái là thật mà thôi - tình hữu ái vô sản”.
Thực tế đó là cơ sở để anh Văn Ba - Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh xây dựng nên tình đoàn kết gắn bó giữa nhân dân Việt Nam với nhân dân các nước và Người đã trở thành người đầu tiên tổ chức cuộc đấu tranh của nhân dân các nước thuộc địa.
