Cổ Am dậy sóng

Có những miền quê bình dị, nhưng khi lịch sử gọi tên, nơi ấy lại trở thành điểm khởi đầu của những cuộc đấu tranh đầy khí phách. Cổ Am, Vĩnh Bảo trong những năm đầu thế kỷ XX là một nơi như thế. Giữa một vùng quê còn chịu nhiều áp bức, những người con nơi đây đã tìm đến con đường đấu tranh, trong đó có Trần Quang Diệu – một trong những cán bộ nòng cốt của Việt Nam Quốc dân Đảng ở Cổ Am.

Sinh năm 1902 tại làng Cổ Am, Trần Quang Diệu xuất thân trong một gia đình có truyền thống học hành. Cha ông là tú tài Trần Xuân Cư, làm nghề dạy học; mẹ là Hoàng Thị Diên, người cùng làng. Trần Quang Diệu giỏi chữ Hán và từng làm Chưởng bạ cho xã trong khoảng những năm 1927–1930. Công việc ấy giúp ông có điều kiện hiểu rõ tình hình địa phương và theo dõi hoạt động của tri phủ Hoàng Gia Mô.

Khoảng đầu năm 1927, tại Cổ Am hình thành Tứ dân Liên hiệp đoàn, còn được gọi là “Hội kín”, với mục đích chống những hủ tục, khuyến khích học hành, chấn hưng nội hóa và giáo dục lòng yêu nước. Trần Quang Diệu là một trong những người đầu tiên tham gia tổ chức này, về sau trở thành một cơ sở để phong trào Việt Nam Quốc dân Đảng phát triển tại Cổ Am.

Đến tháng 2-1929, Chi bộ Việt Nam Quốc dân Đảng ở Cổ Am được thành lập, và Trần Quang Diệu trở thành một trong những người giữ vai trò quan trọng trong tổ chức. Từ đây, phong trào cách mạng tại Cổ Am và các vùng lân cận ngày càng phát triển, thu hút đông đảo quần chúng tham gia.

Ngày 15-2-1930, nhận lệnh khởi nghĩa giành chính quyền, Trần Quang Diệu được giao nhiệm vụ gặp tri phủ Hoàng Gia Mô. Ông thông báo rằng lực lượng Cổ Am đang chuẩn bị đánh phủ đường, khiến Hoàng Gia Mô hoảng sợ và tìm cách đưa quân về đàn áp phong trào. Nhưng đúng theo kế hoạch, lực lượng của Hoàng Gia Mô rơi vào ổ phục kích. Nghĩa quân nổ súng, quân lính bỏ chạy và phủ đường Vĩnh Bảo bị lực lượng khởi nghĩa chiếm giữ.

Cuộc khởi nghĩa tuy giành được thắng lợi ban đầu nhưng không kéo dài. Thực dân Pháp nhanh chóng đàn áp, các lực lượng tham gia lần lượt bị bắt. Hai anh em Trần Quang Diệu và Trần Quang Quanh cũng rơi vào tay địch. Trước sự đàn áp khốc liệt, phong trào khởi nghĩa Vĩnh Bảo thất bại.

Sau đó, thực dân Pháp đưa Trần Quang Diệu ra xét xử và xử tử. Ông hy sinh vào năm 1930, khi mới 28 tuổi. Cuộc đời ngắn ngủi của người thanh niên Cổ Am khép lại giữa một thời kỳ đầy biến động, nhưng tinh thần đấu tranh của ông cùng những người đồng chí đã góp phần làm nên một chương đáng nhớ trong lịch sử phong trào yêu nước ở Vĩnh Bảo.

Cổ Am năm ấy đã dậy sóng, và Trần Quang Diệu là một trong những người đứng giữa dòng sóng ấy. Dù cuộc khởi nghĩa không thành công, sự hy sinh của ông vẫn gắn với tinh thần yêu nước, ý chí chống áp bức của nhân dân Cổ Am. Tên tuổi người cán bộ trẻ ấy vì thế còn được lưu lại trong ký ức lịch sử của quê hương Vĩnh Bảo như một dấu son của những năm tháng đấu tranh đầu tiên.