CON ĐƯỜNG KHÔNG QUÊN NGƯỜI
Năm ấy, ông Ba đã gần bảy mươi tuổi. Mái tóc bạc gần hết. Đôi chân từng đi qua những cung đường Trường Sơn năm nào giờ đã chậm hơn trước.
Nhưng mỗi khi nhắc đến một địa danh, đôi mắt ông vẫn sáng lên:
Dốc Mây.
Đó là một con dốc không có gì đặc biệt với người hôm nay. Nhưng với ông Ba, nơi ấy chứa cả một phần tuổi trẻ. Hơn năm mươi năm đã trôi qua. Ông trở lại chiến trường cũ trong một chuyến về nguồn cùng các cựu chiến binh. Chiếc xe dừng bên con đường mới mở. Ông bước xuống. Trước mắt ông là rừng xanh. Những cây cổ thụ vươn cao. Một con đường rộng chạy xuyên qua núi. Ông đứng thật lâu.
Người đồng đội trẻ đi cùng hỏi:
- Bác Ba, đây là chỗ ngày xưa bác từng chiến đấu à?
Ông gật đầu.
- Ừ. Bác còn nhớ chính xác không?
Ông nhìn con đường.
- Có những nơi không cần biển tên vẫn nhận ra.
Rồi ông nói rất khẽ:
- Vì ở đây có người của chúng ta.
Năm 1972, Ba mới hai mươi tuổi. Anh nhập ngũ khi tuổi đời còn rất trẻ. Ngày lên đường, mẹ chỉ đưa cho anh một chiếc khăn tay.
Bà dặn:
- Đi đâu cũng giữ lấy.
Ba cười:
- Con đi rồi sẽ về.
Mẹ không nói gì. Bà chỉ nhìn con thật lâu. Ba lên đường. Anh không biết chuyến đi ấy sẽ kéo dài bao lâu. Cũng không biết mình sẽ gặp những ai. Chỉ biết phía trước là nhiệm vụ.
Đến Trường Sơn, Ba được phân vào một đơn vị vận tải. Ở đó, anh gặp những người bạn mà sau này trở thành những người thân thiết nhất đời mình.
Có Sáu, quê Quảng Bình.
Có Tấn, quê Nghệ An.
Có Hùng, người miền Nam tập kết ra Bắc rồi trở lại chiến trường.
Và có Minh, chàng trai nhỏ tuổi nhất đơn vị.
Minh mới mười chín.
Tối đầu tiên, Minh hỏi Ba:
- Anh Ba quê đâu? Đồng bằng.
- Có ruộng không? Có.
- Có nhiều không?
Ba cười:
- Đủ để mỗi năm cấy một vụ.
Minh nói:
- Sau này hòa bình, tôi về quê anh chơi.
Ba đáp:
- Được. Anh dẫn tôi đi xem ruộng nhé. Nhất định.
Hai người bắt tay. Không ai biết một lời hẹn đơn giản như vậy lại trở thành ký ức cả đời.
Những ngày ở Trường Sơn, họ thường xuyên di chuyển. Con đường lúc ấy không giống con đường hôm nay. Có những đoạn chỉ là một vệt đất nhỏ xuyên giữa rừng. Có đoạn phải đi men theo sườn núi. Mưa xuống thì lầy lội. Nắng lên thì bụi đỏ phủ đầy áo. Nhưng những đoàn xe vẫn phải đi. Có hôm Ba lái xe suốt đêm. Có hôm vừa đến nơi đã phải quay lại. Có những ngày họ ngủ chỉ vài tiếng.
Minh thường ngồi cạnh Ba.
Cậu hay hỏi:
- Anh Ba, bao giờ mới hết chiến tranh?
Ba trả lời:
- Khi nào đất nước hòa bình. Thế hòa bình là gì?
Ba suy nghĩ.
- Là sáng thức dậy không phải nghe báo động.
Minh cười:
- Tôi thích điều đó.
Minh là người hay nói nhất đơn vị. Cậu có thể kể đủ chuyện. Từ chuyện quê nhà đến chuyện những người bạn thời nhỏ.
Có lần Minh nói:
- Tôi có một cây xoài trước sân.
Ba hỏi:
- Sao? Sau này về, tôi sẽ hái xoài cho anh ăn.
Tấn cười:
- Chưa chắc anh Ba muốn ăn xoài nhà cậu.
Minh đáp:
- Không ăn thì tôi ép.
Cả nhóm cười. Giữa những ngày khói lửa, tiếng cười của họ rất quý. Nó làm họ quên đi mệt mỏi. Quên đi nỗi nhớ nhà. Quên đi những điều bất an phía trước.
Một đêm, đơn vị nhận nhiệm vụ đưa hàng qua Dốc Mây. Trời tối. Mây thấp. Rừng ẩm ướt. Ba ngồi trước tay lái. Minh ngồi bên cạnh.
Minh hỏi:
- Anh Ba mệt không? Có. Sao vẫn đi?
Ba cười:
- Vì cậu đang ngồi bên cạnh.
Minh cũng cười. Đoàn xe chậm rãi tiến lên. Con đường quanh co. Mỗi người đều tập trung vào nhiệm vụ. Bất chợt có tiếng động lớn phía trước. Đoàn xe dừng lại. Ba bước xuống. Một đoạn đường bị hư. Mọi người lập tức xuống xe khắc phục.
Minh cầm xẻng.
- Anh Ba, để tôi làm.
Ba nói:
- Làm cùng nhau.
Họ cúi xuống giữa đêm. Không ai biết đó là lần cuối cùng cả nhóm đứng cạnh nhau đông đủ.
Sau khi con đường được khắc phục, đoàn xe tiếp tục lên đường. Nhưng đến một đoạn khác, đơn vị gặp tình huống bất ngờ. Mọi người phải nhanh chóng đưa xe vào vị trí an toàn.
Khi mọi việc qua đi, Ba quay lại tìm Minh.
- Minh đâu?
Không ai trả lời. Ba chạy ngược về phía sau.
Một đồng đội giữ vai anh:
- Ba...
Ông không cần nghe tiếp. Chỉ một tiếng gọi. Ông hiểu. Minh đã không còn nữa. Ba đứng lặng. Trong tay anh vẫn còn chiếc xẻng.
Anh nhớ lời Minh:
“Sau này về, tôi sẽ hái xoài cho anh ăn.”
Một lời hẹn không bao giờ thực hiện được.
Sáng hôm sau, đoàn xe tiếp tục hành quân. Không ai muốn đi. Nhưng nhiệm vụ vẫn còn. Ba ngồi vào tay lái. Chiếc ghế bên cạnh trống. Đó là lần đầu tiên anh cảm nhận rõ sự im lặng. Không còn giọng Minh. Không còn những câu chuyện về cây xoài.
Không còn câu hỏi:
“Anh Ba mệt không?”
Con đường trước mặt vẫn dài. Ba nắm chặt tay lái.
Trong lòng anh chỉ có một suy nghĩ:
Phải đưa đoàn xe đi tiếp.
Sau nhiều ngày, Ba lấy chiếc khăn mẹ đưa khi lên đường. Anh mở ra. Chiếc khăn đã cũ. Anh nhìn nó rất lâu.
Ngày mẹ trao, bà nói:
- Đi đâu cũng giữ lấy.
Ba bất giác nghĩ:
“Giá như mẹ biết con đã mất một người bạn.” Nhưng anh không thể viết. Không thể kể hết những điều xảy ra. Anh chỉ viết một lá thư ngắn:
“Mẹ cứ yên tâm. Con vẫn khỏe. Con nhớ nhà.”
Rồi gấp lại. Cất vào túi.
Chiến tranh kết thúc. Ba trở về. Nhưng người bạn Minh không trở về. Những người trong đơn vị mỗi người một nơi. Có người về quê. Có người tiếp tục công tác. Có người lập gia đình. Nhưng mỗi khi gặp nhau, họ vẫn nhắc đến Minh.
Tấn từng nói:
- Nếu Minh còn sống, chắc giờ con cái đông lắm.
Ba cười buồn:
- Nó thích trẻ con mà. Rồi cả hai im lặng. Không ai nói thêm.
Ba trở về quê. Anh trồng lúa. Mỗi mùa thu hoạch, anh lại nhớ lời hẹn.
“Anh dẫn tôi đi xem ruộng nhé.”
Ba đã làm được. Nhưng người bạn thì không còn.
Một hôm, con trai Ba hỏi:
- Cha hay nhìn ra ruộng làm gì vậy?
Ông nói:
- Cha nhớ một người. Ai? Một người bạn. Bạn cha ở đâu?
Ba nhìn cánh đồng.
- Ở một nơi rất xa.
Cuộc sống dần thay đổi. Những con đường mới được mở. Những ngôi nhà mới mọc lên. Trẻ em đến trường. Ba trở thành một người nông dân bình thường. Ông ít kể về chiến tranh. Không phải vì quên. Mà vì ông nghĩ những chuyện ấy đã thuộc về quá khứ.
Cho đến một ngày, cháu nội ông hỏi:
- Ông ơi, ngày xưa ông có đi bộ đội không?
Ba gật đầu.
- Có. Ông đánh giặc ở đâu?
Ông nhìn cháu.
- Trường Sơn. Trường Sơn có đẹp không?
Ba mỉm cười.
- Đẹp lắm. Vậy sao ông buồn?
Ông im lặng.
Rồi đáp:
- Vì nơi đẹp ấy cũng có những người ông không thể đưa về.
Nhiều năm sau, Ba quyết định trở lại Trường Sơn. Lần này ông đi cùng một nhóm đoàn viên trẻ. Các bạn muốn nghe những câu chuyện của thế hệ trước. Khi xe đến Dốc Mây, ông xin dừng lại. Ông bước xuống. Đôi chân run nhẹ.
Ông nhìn con đường.
- Đúng rồi.
Một đoàn viên hỏi:
- Bác chắc không?
Ông gật đầu.
- Chắc. Vì sao?
Ba chỉ vào một khoảng đất bên đường.
- Ngày ấy, Minh đứng ở đó.
Các đoàn viên ngồi quanh ông.
Một bạn hỏi:
- Bác có thể kể về anh Minh không?
Ba gật. Ông kể về chàng trai mười chín tuổi. Kể về cây xoài. Kể về những câu chuyện của Minh. Kể về lời hẹn. Các bạn trẻ lặng nghe.
Một cô gái hỏi:
- Bác có nhớ anh ấy nhiều không?
Ba cười.
- Hơn năm mươi năm rồi. Vậy mà vẫn nhớ?
Ông nhìn cô gái.
- Có những người mình chỉ gặp vài năm, nhưng nhớ cả đời.
Một đoàn viên chỉ về con đường hiện tại.
- Bác Ba, đường hôm nay đẹp quá.
Ba gật.
- Ừ. Ngày trước có giống thế này không?
Ông cười:
- Không. Ngày trước khó đi lắm à? Rất khó.
Ba nhìn những chiếc xe chạy qua.
- Nhưng ngày ấy chúng tôi chỉ mong có một con đường để đi. Còn hôm nay, các cháu có cả những con đường rộng mở.
Một bạn trẻ hỏi:
- Bác nghĩ điều gì quan trọng nhất?
Ba trả lời:
- Đừng quên những người đã làm nên con đường ấy.
Cả đoàn đến khu tưởng niệm. Ba mang theo một nén hương. Ông đứng trước bia ghi tên những người đã hy sinh. Ông tìm rất lâu. Rồi nhìn thấy:
MINH.
Tên người bạn nằm giữa hàng dài những cái tên.
Ba đưa tay chạm nhẹ lên tấm bia.
- Minh à...
Ông không nói thêm. Chỉ đứng đó. Một đoàn viên đứng phía sau. Không ai làm phiền ông. Một lúc lâu sau, Ba quay lại.
- Ngày ấy tôi hứa sẽ dẫn nó về quê xem ruộng. Tôi đã làm được. Nhưng nó không còn để xem nữa.
Một bạn trẻ hỏi:
- Bác có tiếc không?
Ba nhìn em.
- Tiếc gì? Tiếc những năm tháng tuổi trẻ.
Ba im lặng.
Rồi ông nói:
- Tuổi trẻ ai cũng chỉ có một lần. Chúng tôi đã trao tuổi trẻ của mình cho đất nước. Nếu được chọn lại, bác vẫn đi.
Cậu đoàn viên hỏi:
- Vì sao ạ?
Ba mỉm cười.
- Vì nếu thế hệ chúng tôi không đứng lên, làm sao có những ngày bình yên hôm nay?
Trước khi rời Trường Sơn, Ba lấy từ túi áo ra một vật nhỏ. Đó là chiếc khăn tay cũ.
Ông nói:
- Đây là thứ mẹ tôi cho tôi ngày lên đường.
Một đoàn viên hỏi:
- Bác giữ hơn năm mươi năm sao? Ừ. Bác có thể cho chúng cháu xem không?
Ba đưa chiếc khăn.
- Các cháu nhìn đi. Chiếc khăn đã bạc màu. Nhưng vẫn được giữ cẩn thận.
Ba nói:
- Nó nhắc tôi nhớ về mẹ.
Rồi ông nhìn về phía tấm bia.
- Và nó cũng nhắc tôi nhớ những người không có cơ hội trở về.
Chiều xuống. Đoàn xe chuẩn bị rời đi. Ba đứng lại bên đường.
Một đoàn viên hỏi:
- Bác không lên xe sao?
Ông đáp:
- Bác muốn đứng thêm một chút. Bác đang nhìn gì vậy?
Ba nhìn con đường.
- Nhìn những người đã đi qua đây.
Cậu thanh niên nhìn theo. Chỉ thấy con đường dài giữa rừng.
Ba nói:
- Con đường này đã chứng kiến nhiều người. Có người đi qua rồi trở về. Có người đi qua rồi ở lại mãi mãi. Nhưng con đường không quên họ.
Xe chạy chậm qua những cung đường Trường Sơn. Các đoàn viên không nói chuyện nhiều. Mỗi người đều đang suy nghĩ. Một cô gái mở sổ ghi chép.
Cô viết:
“Con đường không chỉ nối những địa phương. Con đường còn nối quá khứ với hiện tại.”
Bên cạnh cô, Ba đang nhìn ra cửa sổ. Ông nhắm mắt. Trong ký ức, ông lại thấy một chàng trai mười chín tuổi.
Minh đang cười.
Trên tay cậu là một quả xoài.
- Anh Ba, sau này về quê tôi hái cho anh ăn nhé!
Ba mỉm cười.
Lần đầu tiên sau rất nhiều năm, ông thấy lời hẹn ấy không còn buồn nữa. Bởi ít nhất, Minh vẫn còn được nhắc tên.
Có những con đường được làm bằng đất đá. Có những con đường được mở bằng máy móc, bằng sức người. Nhưng cũng có những con đường được xây nên bằng tuổi trẻ và sự hy sinh của cả một thế hệ. Con đường Trường Sơn năm xưa là một con đường như thế. Trên con đường ấy, biết bao người đã đi qua. Họ mang theo ba lô. Mang theo những lá thư chưa gửi. Mang theo chiếc khăn mẹ trao. Mang theo lời hẹn với người thân. Mang theo ước mơ về một ngày trở lại. Nhưng không phải ai cũng trở về. Minh chỉ là một trong vô số những người trẻ đã gửi lại tuổi hai mươi trên những cung đường năm ấy. Tên anh có thể không được nhiều người biết đến. Câu chuyện về anh có thể chỉ tồn tại trong ký ức của một người bạn.
Nhưng như ông Ba đã nói:
“Có những người mình chỉ gặp vài năm, nhưng nhớ cả đời.”
Và cũng có những người dù đã đi xa hơn nửa thế kỷ, vẫn chưa bao giờ thực sự rời khỏi con đường. Bởi mỗi con đường hôm nay đều có dấu chân của ngày hôm qua. Mỗi ngày bình yên đều có một phần được đánh đổi bằng những năm tháng gian lao. Mỗi mái nhà hôm nay đều có thể được dựng lên từ những ước mơ mà một thế hệ trước đã gửi lại. Vì vậy, trở về chiến trường xưa không chỉ để nhớ. Mà còn để hiểu. Hiểu rằng hòa bình quý giá đến nhường nào. Hiểu rằng tuổi trẻ hôm nay may mắn biết bao khi được học tập, được làm việc, được theo đuổi ước mơ trong một đất nước bình yên. Và hiểu rằng cách tốt nhất để tri ân những người đã hy sinh không phải chỉ là nhớ về họ trong những ngày kỷ niệm. Mà là sống sao cho xứng đáng. Biết yêu quê hương. Biết giúp đỡ cộng đồng. Biết giữ gìn truyền thống. Biết sống có trách nhiệm với bản thân và xã hội. Chiều hôm ấy, chiếc xe chở ông Ba và những người trẻ rời khỏi Trường Sơn. Con đường phía trước vẫn dài. Nắng cuối ngày xuyên qua những tán cây. Ông Ba nhìn lại lần cuối. Trong ánh mắt ông không còn sự day dứt của những năm tháng cũ. Chỉ còn một niềm tin bình dị.
Ông khẽ nói:
— Minh à, con đường vẫn còn.
— Và mọi người vẫn nhớ chúng ta.
Chiếc xe tiếp tục chạy. Phía sau là đại ngàn. Phía trước là cuộc sống hôm nay. Và giữa hai miền quá khứ – hiện tại ấy, có một con đường chưa bao giờ quên người. Con đường không quên người.
