Con đường mang tên đồng đội
Ở xã Bình An có một con đường bê tông rộng chừng năm mét chạy xuyên qua những cánh đồng lúa xanh mướt, nối từ trung tâm xã đến khu nghĩa trang liệt sĩ trên quả đồi thấp phía đông. Người dân trong vùng quen gọi con đường ấy bằng một cái tên rất đặc biệt: "Đường Đồng Đội". Tên gọi ấy không xuất hiện trên bất kỳ tấm bản đồ nào, cũng không phải là tên chính thức trong hồ sơ hành chính, nhưng suốt hơn ba mươi năm qua, không một ai trong xã gọi nó bằng cái tên khác. Mỗi người đều biết rằng con đường ấy được làm nên từ một lời hứa của những người lính sống sót sau chiến tranh, một lời hứa được ấp ủ suốt nhiều năm trước khi trở thành hiện thực.
Mọi chuyện bắt đầu từ mùa hè năm 1971, khi đơn vị của Trung đóng quân tại một khu rừng già phía tây Trường Sơn. Trung là tiểu đội trưởng, quê ở một làng ven biển miền Trung, còn trong tiểu đội của anh có tám người đến từ nhiều miền quê khác nhau. Người thì là con trai của một gia đình làm ruộng ở đồng bằng Bắc Bộ, người là thanh niên miền núi quen sống giữa đại ngàn, người lại là chàng trai miền Tây lớn lên bên những con kênh chằng chịt. Họ khác nhau về giọng nói, về phong tục và cả hoàn cảnh gia đình, nhưng chỉ sau vài tháng sống cùng nhau, họ đã coi nhau như anh em ruột thịt.
Trong số những người đồng đội ấy, Trung thân nhất với Hòa. Hòa nhỏ hơn anh hai tuổi, tính tình vui vẻ, lúc nào cũng mang theo nụ cười dù cuộc sống chiến trường vô cùng gian khổ. Mỗi tối sau giờ gác, Hòa thường kể về quê mình có con đường đất đỏ mỗi mùa mưa lầy lội đến mức trẻ con đi học phải xắn quần lên tận đầu gối. Cậu vẫn mơ rằng sau chiến tranh sẽ về làm cán bộ giao thông để xây một con đường thật đẹp cho dân làng, để những bà mẹ không còn phải gánh lúa trượt ngã, để những đứa trẻ có thể đến trường trong những đôi dép khô ráo. Nghe Hòa nói, cả tiểu đội thường cười rồi hẹn với nhau rằng sau ngày hòa bình, nếu còn sống, tất cả sẽ về quê Hòa phụ giúp xây con đường ấy.
Chiến tranh không cho họ nhiều thời gian để nuôi dưỡng những ước mơ. Chỉ vài tháng sau, đơn vị nhận nhiệm vụ bảo vệ một điểm cao quan trọng trên tuyến vận tải chiến lược. Trận đánh kéo dài suốt hai ngày hai đêm trong mưa bom bão đạn. Khi đơn vị chuẩn bị rút khỏi trận địa, một quả pháo rơi trúng vị trí của tổ thông tin. Hòa là người đầu tiên lao tới kéo người điện báo bị thương ra khỏi hố bom. Người chiến sĩ ấy được cứu sống, nhưng Hòa đã mãi mãi nằm lại trên ngọn đồi, khi tuổi đời mới vừa tròn hai mươi mốt.
Trước lúc nhắm mắt, Hòa chỉ kịp nắm chặt tay Trung rồi nói rất khẽ rằng nếu còn sống trở về, hãy thay cậu làm con đường cho quê. Đó là câu nói cuối cùng mà Trung nghe được từ người đồng đội thân thiết. Anh không trả lời được, chỉ siết chặt bàn tay đang dần lạnh đi của Hòa và lặng lẽ gật đầu trong nước mắt. Sau trận đánh ấy, cả tiểu đội mất thêm hai người nữa. Những người còn sống tiếp tục chiến đấu cho đến ngày đất nước thống nhất, nhưng lời hứa năm nào vẫn luôn nằm trong trái tim của họ.
Sau chiến tranh, Trung trở về quê, lập gia đình và làm cán bộ xây dựng của huyện. Cuộc sống bộn bề khiến nhiều người dần khép lại ký ức chiến trường để bắt đầu một chặng đường mới, nhưng riêng Trung, mỗi lần đi qua một con đường mới mở, anh lại nhớ đến lời hứa với Hòa. Nhiều năm sau, trong một lần họp mặt cựu chiến binh, anh gặp lại những đồng đội cũ còn sống. Họ cùng nhau ôn lại những năm tháng gian khổ và nhắc đến Hòa. Khi Trung kể rằng quê Hòa đến nay vẫn chỉ có con đường đất lầy lội như ngày xưa, cả căn phòng bỗng lặng đi.
Ít lâu sau, bốn người lính năm nào quyết định cùng nhau tìm về quê Hòa. Ngôi làng nhỏ vẫn nghèo như trong những câu chuyện Hòa từng kể. Mỗi khi mưa xuống, bùn ngập đến mắt cá chân, xe đạp không thể đi nổi, trẻ con đến trường phải xách dép lội bộ. Mẹ Hòa lúc ấy đã ngoài tám mươi tuổi. Bà nghẹn ngào khi nhìn thấy những người đồng đội của con trai mình. Bà kể rằng suốt bao năm qua, mỗi lần trời mưa, bà lại nhớ đến ước mơ làm đường của Hòa và thầm nghĩ giá như con còn sống thì có lẽ điều ấy đã thành hiện thực từ lâu.
Chuyến đi ấy khiến Trung và các đồng đội không thể ngồi yên. Họ vận động chính quyền địa phương, kêu gọi những cựu chiến binh, doanh nghiệp và bà con trong xã cùng chung tay làm đường. Người góp tiền, người góp ngày công, người hiến đất, người mang máy móc đến hỗ trợ. Chính những người lính tóc đã bạc cũng xắn quần, cầm cuốc, xúc từng xe cát dưới cái nắng gay gắt của mùa hè. Họ nói với nhau rằng đây là trận chiến cuối cùng của đời mình, một trận chiến chống lại nghèo khó và thực hiện lời hứa với người đã khuất.
Sau gần tám tháng thi công, con đường bê tông dài hơn ba cây số cuối cùng cũng hoàn thành. Ngày khánh thành, cả làng rực rỡ cờ hoa. Tiếng trống, tiếng cười vang lên khắp nơi. Những đứa trẻ đạp xe trên mặt đường mới tinh, còn những cụ già chống gậy bước đi mà không còn lo trơn trượt. Mẹ Hòa được mời cắt băng khánh thành. Bà run run cầm chiếc kéo, đôi mắt đẫm nước nhìn con đường trắng phau chạy dài qua cánh đồng rồi khẽ nói rằng cuối cùng con trai bà cũng đã giữ được lời hứa với quê hương, dù bằng một cách rất khác.
Sau buổi lễ, Trung và các đồng đội mang bó hoa cúc vàng lên nghĩa trang liệt sĩ nơi Hòa yên nghỉ. Họ kể cho người bạn của mình nghe về con đường mới, về tiếng cười của trẻ nhỏ và niềm vui của bà con trong làng. Không ai cầm được nước mắt khi đứng trước tấm bia đá khắc tên Hòa. Trung đặt bàn tay lên bia mộ rồi thì thầm rằng lời hứa năm nào cuối cùng cũng đã hoàn thành.
Nhiều năm trôi qua, con đường ấy trở thành tuyến giao thông chính của xã. Hai bên đường, những ngôi nhà mới mọc lên, cửa hàng, trường học và trạm y tế lần lượt được xây dựng. Người dân đi chợ, trẻ em đến trường, nông sản được chở đi tiêu thụ thuận lợi hơn rất nhiều. Mỗi khi ai hỏi vì sao con đường lại được gọi là "Đường Đồng Đội", những người lớn tuổi trong làng đều chậm rãi kể lại câu chuyện về chàng lính trẻ tên Hòa và những người bạn đã giữ trọn lời hứa sau chiến tranh.
Mỗi dịp tháng Bảy, các cựu chiến binh lại cùng nhau đi bộ trên con đường ấy đến nghĩa trang liệt sĩ. Những mái đầu bạc lặng lẽ bước giữa hàng cây xanh rợp bóng, không ai nói nhiều, bởi trong lòng mỗi người đều hiểu rằng con đường này không chỉ được đổ bằng xi măng, cát đá và mồ hôi, mà còn được xây dựng từ tình đồng đội, từ ký ức của chiến tranh và từ những lời hứa không bao giờ bị lãng quên. Nó nhắc nhở các thế hệ hôm nay rằng hòa bình không chỉ được gìn giữ bằng những tượng đài hay những trang sử, mà còn bằng những việc làm thiết thực, bằng sự tiếp nối những ước mơ còn dang dở của những người đã hy sinh để đất nước được bước đi trên những con đường bình yên như hôm nay.
