Công chúa An Tư – người phụ nữ bị lịch sử lãng quên

Năm 1285, quân Nguyên – Mông lần thứ hai tiến vào Đại Việt. Đạo quân do Thoát Hoan chỉ huy từ phía Bắc tràn xuống, trong khi các cánh quân khác tiến vào từ nhiều hướng. Trước sức mạnh của đối phương, triều đình nhà Trần phải đối mặt với một tình thế đặc biệt nguy hiểm.

Quân Nguyên tiến rất nhanh. Nhiều vùng đất bị chiếm, quân Trần phải vừa chiến đấu vừa rút lui để bảo toàn lực lượng. Thăng Long bị uy hiếp, vua Trần Nhân Tông và triều đình phải rút khỏi kinh thành.

Trong hoàn cảnh ấy, sử sách Đại Việt ghi lại một quyết định rất đặc biệt: vua Trần Nhân Tông đem công chúa An Tư gả cho Thoát Hoan.

Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi lại sự việc bằng một câu rất ngắn: “Sai người đưa An Tư công chúa đến cho Thoát Hoan.” Không có nhiều thông tin về bà, cũng không có những dòng kể lại tâm trạng của người con gái khi phải rời khỏi hoàng gia và đi vào doanh trại của quân xâm lược.

Chính sự ngắn ngủi ấy khiến câu chuyện về An Tư trở nên đặc biệt.

Bà không cầm kiếm ngoài chiến trường. Không có một trận đánh nào mang tên bà. Không có những chiến công được ghi lại cụ thể. Nhưng trong một cuộc chiến mà sự sống còn của cả triều đình đang bị đe dọa, bà được đưa đến bên đối phương với một nhiệm vụ mà không ai có thể nói là dễ dàng.

Theo nhiều cách lý giải, việc đưa An Tư đến cho Thoát Hoan có thể nhằm làm chậm bước tiến của quân Nguyên, tạo thêm thời gian để quân Trần củng cố lực lượng và tìm cách phản công. Dù sử liệu không ghi rõ diễn biến cụ thể, kết quả của cuộc kháng chiến năm 1285 cho thấy quân Trần cuối cùng đã chuyển từ thế bị động sang phản công mạnh mẽ.

Trần Quốc Tuấn tổ chức lại lực lượng. Quân Trần liên tiếp giành thắng lợi ở nhiều nơi. Các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết lần lượt diễn ra. Quân Nguyên – Mông bị đánh bại, Thăng Long được giải phóng.

Nhưng khi chiến thắng trở về, câu chuyện về An Tư lại gần như biến mất.

Không ai biết rõ bà đã sống những ngày tháng ấy như thế nào. Không rõ sau khi quân Nguyên rút khỏi Đại Việt, bà có trở về hay không. Sử sách cũng không để lại nhiều thông tin về cuộc đời sau đó của bà.

Đó có lẽ là điều khiến người ta day dứt nhất.

Trong những câu chuyện lịch sử, chúng ta thường nhớ đến những vị vua, những danh tướng, những trận đánh và những chiến thắng. Nhưng đôi khi, phía sau một chiến thắng còn có những con người không được nhắc tên nhiều.

An Tư là một trong số đó.

Nếu những người lính ngoài chiến trường phải đối mặt với cái chết bằng thanh kiếm và trận mạc, thì một người phụ nữ như An Tư có thể đã phải đối mặt với chiến tranh bằng chính thân phận của mình.

Ngày nay, khi nhắc đến công chúa An Tư, điều đáng quý không phải là cố gắng biến bà thành một nhân vật huyền thoại bằng những câu chuyện không có trong sử liệu. Điều đáng quý hơn là nhìn vào khoảng trống mà lịch sử để lại và tự hỏi: đã có bao nhiêu người phụ nữ giống như bà từng hy sinh nhưng không được ghi tên?

Lịch sử thường được viết bằng tên của những người chiến thắng.

Nhưng để có một chiến thắng, đôi khi còn có những con người âm thầm đứng phía sau, chấp nhận phần thiệt thòi nhất mà không biết mình có được trở về hay không.

Công chúa An Tư có thể không để lại những chiến công lẫy lừng.

Nhưng chỉ một dòng ngắn ngủi trong sử sách cũng đủ để chúng ta nhớ rằng: trong cuộc chiến chống quân Nguyên – Mông năm 1285, đã từng có một người phụ nữ mang thân phận công chúa bước vào doanh trại của kẻ thù, và câu chuyện về bà vẫn còn là một trong những khoảng lặng nhiều suy ngẫm nhất của lịch sử nhà Trần.