Công trình nghiên cứu chế tạo dung dịch kháng sinh Penicillin tại chiến khu Việt Bắc và hoạt động phòng chống sốt rét tại chiến trường Trị – Thiên của Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ

Năm 1949, khi cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn quyết liệt và mặt trận thiếu thốn nghiêm trọng thuốc kháng sinh điều trị vết thương nhiễm trùng cho bộ đội, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã từ bỏ điều kiện làm việc hiện đại ở nước ngoài để trở về Tổ quốc. Trong hành trang vượt biển qua Thái Lan về vùng tự do Liên khu 4 và lên chiến khu Việt Bắc năm 1950, ông đã cất giữ cẩn thận ống nghiệm chứa chủng nấm Penicillium notatum — nguyên liệu gốc để sản xuất thuốc kháng sinh Penicillin.

Trong điều kiện rừng núi Việt Bắc hoàn toàn không có thiết bị công nghiệp, điện năng và dung môi hóa học tinh khiết để chiết xuất Penicillin dạng bột kết tinh, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã nghiên cứu thành công phương pháp sản xuất chế phẩm dung dịch nước lọc Penicillin dùng để rửa và đắp trực tiếp lên vết thương hở. Ông tận dụng hạt ngô, nước râu ngô và khoai lang sẵn có tại địa phương để chế tạo môi trường dịch thể nuôi cấy nấm Penicillium trong các bình thủy tinh dã chiến, đồng thời dùng ống tre luồng thay thế các dụng cụ лаборатор (phòng thí nghiệm). Quy trình kỹ thuật đơn giản nhưng vô trùng tuyệt đối này nhanh chóng được chuyển giao cho các trạm quân y trên toàn mặt trận. Riêng trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, hàng vạn lít nước lọc Penicillin được sản xuất ngay tại mặt trận đã giúp khống chế hiệu quả vi khuẩn gây hoại tử, giúp khoảng 80% thương binh được điều trị lành vết thương mà không phải cắt cụt chi.

Trong kháng chiến chống Mỹ, trước thực trạng dịch bệnh sốt rét ác tính tại dãy Trường Sơn làm hao hụt nghiêm trọng quân số chiến đấu (có đơn vị tỷ lệ mắc sốt rét lên tới 60 – 70%), đầu năm 1967, ở tuổi 57, Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã trực tiếp dẫn đầu đoàn cán bộ y tế vượt đường Trường Sơn vào mặt trận Trị – Thiên – Huế để khảo sát thực địa côn trùng truyền bệnh và thử nghiệm chế phẩm vắc-xin điều trị sốt rét tại chỗ. Chiều ngày 1/4/1967, trong một đợt máy bay ném bom chiến lược B-52 của Không quân Hoa Kỳ rải thảm bom xuống khu vực khe Mối (thuộc vùng rừng núi huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế), Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã trúng bom và hy sinh ngay tại căn cứ nghiên cứu mặt trận. Ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lao động năm 1967 và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ đợt đầu tiên năm 1996.