Cột mốc sống trên đỉnh Làng Ho

Dưới góc độ nghiên cứu lịch sử thám sát và hậu cần, đường Trường Sơn không chỉ có những binh trạm rộn rã tiếng xe reo, mà còn có những "tọa độ lặng im" nhưng vô cùng khốc liệt. Một trong những điểm nút như thế là bản Làng Ho (xã Kim Thủy, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình), điểm đầu của tuyến đường gùi thầu bộ, cửa ngõ dẫn thẳng vào chiến trường Đường 9 - Bắc Quảng Trị. Tại đây, câu chuyện của già làng Hồ Khanh (người dân tộc Bru - Vân Kiều), nguyên đội trưởng đội gùi thầu và dẫn đường thuộc Binh trạm 16, là một khúc ca bi tráng về lòng trung kiên.

Giai đoạn 1966 - 1967, khi tuyến đường cơ giới chưa thể vươn sâu vào miền Nam Quảng Trị do địa hình hiểm trở và sự đánh phá ngăn chặn điên cuồng của Mỹ, phương thức vận chuyển thô sơ — gùi thầu trên lưng — lại đóng vai trò quyết định. Hoàn cảnh lúc đó cực kỳ ngặt nghèo: những cánh rừng già miền Tây Quảng Bình liên tục bị rải chất độc hóa học rụng lá, trực thăng Mỹ ngày đêm lùng sục, thả "cây nhiệt đới" (thiết bị thu tiếng động) để phát hiện dấu chân người.

Nhiệm vụ của già Hồ Khanh và đội dân công bấy giờ là gùi trên lưng từ 40 đến 50 kg vũ khí, thuốc men, đi bộ xuyên rừng rậm, vượt qua đỉnh Động Sa Mưu cao ngất để bàn giao hàng cho bộ đội Quảng Trị.

Mùa mưa năm 1967, núi rừng Trường Sơn sũng nước và trơn trượt. Đội của già Hồ Khanh nhận lệnh khẩn cấp vận chuyển một lô hàng đặc biệt gồm thuốc ký ninh và dịch truyền để cứu chữa cho một trung đoàn bộ đội ta đang bị sốt rét ác tính bủa vây tại chiến trường Gio Linh, Cam Lộ (Quảng Trị).

Khi đội dân công gồm 20 người đang lội qua một thung lũng hẹp, ba chiếc máy bay trực thăng vũ trang của địch bất ngờ ập tới, bắn phá và rải một làn khói trắng đục của chất độc hóa học. Đất đá sạt lở, khói độc xộc vào mũi gây bỏng rát, ho sặc sụa. Nhiều người ngất xỉu, rơi xuống vực sâu.

Trong tình thế thập tử nhất sinh, già Hồ Khanh dù bị một mảnh đạn sượt qua trán, máu chảy mờ cả mắt, vẫn gượng dậy. Già biết nếu dừng lại hoặc tháo chạy, lô thuốc sẽ bị hỏng dưới mưa, và hàng trăm chiến sĩ ở bên kia giới tuyến sẽ chết vì bệnh tật.

"Lúc ấy, cái bụng người Vân Kiều chỉ nghĩ đến bộ đội thôi. Bộ đội đau ốm thì không đánh được giặc. Mình còn thở thì cái lưng còn phải gùi hàng," già Hồ Khanh kể lại bằng giọng trầm ấm của người miền núi.

Già lấy chiếc khăn ướt đẫm nước suối quấn chặt quanh mũi cho bớt độc, một tay dìu đồng đội, lưng gùi chiếc gùi nặng, dùng chiếc gậy ba toong quen thuộc mò mẫm mở một con đường hoàn toàn mới xuyên qua vách đá dựng đứng — nơi trực thăng không thể bay thấp. Ròng rã hai ngày đêm nhịn đói, ăn lá rừng cầm hơi, già Khanh đã dẫn toàn đội giao hàng đúng hẹn tại bờ Bắc sông bến Hải.

Sau ngày đất nước hòa bình, qua những thăng trầm của lịch sử tách nhập địa giới, bản Làng Ho xưa nay thuộc tỉnh Quảng Bình, nằm sát vách biên giới Quảng Trị mới. Già Hồ Khanh nay đã ngoài 80 tuổi, vẫn sống trong ngôi nhà sàn đơn sơ dưới chân đại ngàn Trường Sơn.

Đối với các nhà nghiên cứu lịch sử, những người như già Hồ Khanh chính là những "cột mốc sống" khẳng định tình đoàn kết quân dân và lòng sắt son của đồng bào các dân tộc thiểu số dọc vĩ tuyến 17. Đóng góp của họ không tính bằng số lượng xe xích, xe tải, mà tính bằng từng bước chân máu thịt, gùi cả giang sơn trên đôi vai gầy qua những năm tháng ngặt nghèo nhất của lịch sử dân tộc.