Cù Chính Lan – Ba lần bị thương ở đồn Cô Tô và những phút cuối cùng của người anh hùng tuổi 20

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp – Chiến dịch Hòa Bình 1951–1952.
1. Người lính trẻ sau chiến công Giang Mỗ

Trước khi bước vào trận đánh cuối cùng, cái tên Cù Chính Lan đã trở nên quen thuộc trong toàn quân.

Ngày 13-12-1951, tại Giang Mỗ, anh đã dùng lựu đạn tiêu diệt một xe tăng Pháp đang chặn đường rút của đơn vị.

Chiến công ấy khiến người chiến sĩ trẻ được biết đến với danh hiệu “Anh hùng đường số 6”.

Nhưng chỉ hơn hai tuần sau, anh lại có mặt trên một trận địa khác.

Không còn chiếc xe tăng.

Không còn câu chuyện về một quả lựu đạn.

Lần này là đồn Cô Tô.

Và đây sẽ là trận đánh cuối cùng của người tiểu đội trưởng Đại đoàn 304.

2. Đồn Cô Tô – trận đánh cuối cùng

Ngày 29-12-1951, Cù Chính Lan cùng đơn vị tham gia đánh đồn Cô Tô trong Chiến dịch Hòa Bình.

Đây là một trận đánh trong chuỗi hoạt động của quân ta trên mặt trận Hòa Bình.

Chiến dịch Hòa Bình được mở nhằm đánh bại cuộc tiến công của quân Pháp, tiêu diệt sinh lực địch, phá phòng tuyến và giữ vững thế chủ động chiến lược của ta.

Đối với Cù Chính Lan, nhiệm vụ trước mắt rất cụ thể:

mở đường qua hệ thống hàng rào dây thép gai để bộ đội tiến vào đồn.

Hàng rào là vật cản đầu tiên.

Phía sau hàng rào là công sự và hỏa lực địch.

Muốn tiến vào, phải phá được chúng.

Và người lính trẻ đã tiến lên.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa khu vực và chiến trường Chiến dịch Hòa Bình. Không sử dụng tranh tái hiện như ảnh chụp thật của trận đồn Cô Tô.

3. Lần bị thương thứ nhất

Trận đánh diễn ra ác liệt.

Cù Chính Lan bị thương.

Nhưng anh không rời trận địa.

Theo tư liệu của Quân đội nhân dân, sau khi bị thương lần đầu, anh vẫn xông lên phá hàng rào, tiếp tục mở đường cho đơn vị.

Đây là chi tiết cần đặc biệt lưu ý.

Không có căn cứ để chúng ta thêm vào những lời anh nói lúc đó.

Không biết anh đã đau đớn đến mức nào.

Không biết vết thương cụ thể ra sao.

Những điều ấy tài liệu không ghi lại đầy đủ.

Điều chúng ta biết là:

anh bị thương nhưng vẫn tiếp tục nhiệm vụ.

Một lớp rào bị phá.

Con đường phía trước mở thêm một đoạn.

Và người lính trẻ tiếp tục tiến lên.

4. Lần bị thương thứ hai

Cù Chính Lan tiếp tục phá rào.

Rồi anh lại bị thương lần thứ hai.

Một người bình thường có thể đã phải rời trận địa.

Nhưng Cù Chính Lan vẫn ở lại.

Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi rõ: mặc dù bị thương rất nặng, anh vẫn không rời trận địa và tiếp tục chỉ huy tiểu đội phá liên tiếp 5 hàng rào dây thép gai để mở đường cho đơn vị tiến vào lô-cốt địch.

Một lớp.

Rồi lớp khác.

Phía trước vẫn còn công sự.

Phía sau vẫn là đồng đội đang chờ.

Cù Chính Lan tiếp tục làm công việc của mình.

Không phải bằng một hành động duy nhất.

Mà bằng sự kiên trì sau mỗi lần bị thương.

5. Năm lớp hàng rào

Chi tiết 5 hàng rào dây thép gai là một trong những dữ kiện quan trọng nhất của câu chuyện.

Bởi nó cho thấy nhiệm vụ không kết thúc sau một lần mở cửa.

Hệ thống phòng thủ của đồn vẫn còn đó.

Muốn tiến vào phải tiếp tục phá.

Cù Chính Lan và tiểu đội của mình từng bước mở đường.

Mỗi hàng rào bị phá là một khoảng cách được rút ngắn.

Mỗi khoảng cách được rút ngắn lại đưa họ gần hơn với hỏa lực địch.

Và càng gần mục tiêu, nguy hiểm càng lớn.

Nhưng anh vẫn tiếp tục.

Đến lúc này, người tiểu đội trưởng đã bị thương hai lần.

Vẫn chưa dừng lại.

Chú thích ảnh: Ảnh minh họa hệ thống công sự và hàng rào phòng thủ thời kháng chiến chống Pháp. Không phải ảnh xác định tại đồn Cô Tô trong ngày 29-12-1951.

6. Lần bị thương thứ ba

Rồi lần thứ ba.

Lần này, Cù Chính Lan bị thương nặng.

Cơ thể đã không còn đủ sức để tiếp tục tiến lên như trước.

Nhưng anh vẫn không rời trận địa.

Theo Quân đội nhân dân, anh nằm tại chỗ, chỉ hướng tiến và động viên đồng đội vào sau diệt địch.

Đây là những phút cuối cùng của người lính trẻ.

Anh không còn trực tiếp phá rào.

Không còn đủ sức xông lên.

Nhưng anh vẫn làm được một việc:

giữ cho đồng đội tiếp tục tiến về phía trước.

Không có những câu nói dài được sử liệu ghi lại.

Vì vậy chúng ta không nên tự dựng lời trăng trối.

Không nên viết rằng anh đã nói câu này hay câu kia nếu tài liệu không ghi.

Chỉ cần một sự thật:

bị thương nặng, anh vẫn ở lại và động viên đồng đội chiến đấu.

7. Đồn Cô Tô bị tiêu diệt

Những người lính phía sau tiếp tục tiến lên.

Các lớp phòng thủ bị phá.

Cuộc chiến diễn ra đến khi đồn Cô Tô bị tiêu diệt.

Và đúng lúc trận đánh kết thúc thắng lợi, Cù Chính Lan cũng trút hơi thở cuối cùng.

Quân đội nhân dân viết rằng anh hy sinh khi trận đánh vừa kết thúc thắng lợi.

Đó là một chi tiết rất đau lòng.

Anh đã chiến đấu đủ lâu để biết nhiệm vụ của mình đã hoàn thành.

Nhưng anh không còn cơ hội trở về.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi năm ấy anh vừa tròn 20 tuổi.

Một người lính trẻ.

Một tiểu đội trưởng.

Một người vừa trải qua chiến công Giang Mỗ.

Và giờ đây nằm lại tại Cô Tô.

Chú thích ảnh: Hình ảnh các địa điểm tưởng niệm và di tích liên quan đến Cù Chính Lan tại Hòa Bình hiện nay. Đây là ảnh di tích, không phải ảnh trận đánh.

8. Người đồng đội nhìn thấy phút cuối

Một trong những điều khiến câu chuyện này trở nên xúc động là Cù Chính Lan không hy sinh trong một khoảnh khắc tách biệt với đồng đội.

Anh nằm lại ngay giữa trận địa.

Đồng đội vẫn đang chiến đấu.

Anh vẫn chỉ hướng tiến.

Vẫn động viên những người phía sau.

Rồi khi trận đánh kết thúc, anh trút hơi thở cuối cùng giữa vòng tay đồng đội.

Chúng ta không biết ai là người cuối cùng ở bên anh.

Tài liệu được kiểm chứng không cung cấp đầy đủ tên người đó.

Vì vậy, không nên dựng một cuộc đối thoại giữa Cù Chính Lan và một người đồng đội cụ thể.

Nhưng hình ảnh cuối cùng mà lịch sử để lại rất rõ:

người lính trẻ không chết một mình.

Anh nằm giữa những người mà mình vừa chiến đấu để mở đường cho họ.

9. Chiếc áo trấn thủ

Có một hiện vật đặc biệt đang giúp hậu thế hình dung về người lính trẻ ấy.

Đó là chiếc áo trấn thủ Cù Chính Lan mặc khi tham gia trận đánh đồn Cô Tô.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đang lưu giữ hiện vật này với ký hiệu BTCM 82/58/ĐD.670.

Chiếc áo không nói.

Không kể lại trận đánh.

Không cho chúng ta biết Cù Chính Lan đã chịu đau như thế nào.

Nhưng nó là vật từng ở trên người anh trong những ngày cuối cùng.

Một vật dụng rất bình thường của người lính thời ấy.

Và chính vì bình thường nên nó càng khiến câu chuyện trở nên gần gũi.

Một chàng trai 20 tuổi đã mặc chiếc áo ấy bước vào trận đánh.

Anh không trở về.

Chiếc áo thì còn lại.

10. Hai mươi tuổi

Cù Chính Lan hy sinh khi vừa tròn 20 tuổi.

Hai mươi tuổi.

Ở tuổi ấy, một người bình thường có thể đang nghĩ về gia đình, công việc, tương lai.

Nhưng Cù Chính Lan đã có nhiều năm trong quân ngũ.

Anh nhập ngũ khi còn rất trẻ.

Đã chiến đấu qua nhiều trận.

Đã cứu đồng đội.

Đã tiêu diệt xe tăng.

Và cuối cùng hy sinh tại Cô Tô.

Ngày 19-5-1952, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa truy tặng Cù Chính Lan danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Anh là một trong bảy người đầu tiên được truy tặng danh hiệu này.

Ngày 10-8-1952, tại lễ tuyên dương công trạng, khi nghe đọc báo cáo về Cù Chính Lan, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị mọi người đứng dậy mặc niệm người chiến sĩ đã hy sinh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đại hội và lễ tuyên dương Anh hùng, Chiến sĩ thi đua năm 1952. Không khẳng định Cù Chính Lan xuất hiện trong ảnh nếu chú thích gốc không xác nhận.

Lời kết – Người lính nằm lại sau tiếng súng cuối cùng

Có một điều rất đặc biệt trong câu chuyện Cù Chính Lan.

Anh đã có một chiến công đủ để người đời nhớ mãi:

một quả lựu đạn đánh gục xe tăng ở Giang Mỗ.

Nhưng nếu chỉ nhớ đến quả lựu đạn ấy, chúng ta mới chỉ biết một phần về người anh hùng.

Bởi hơn hai tuần sau, anh bước vào trận đánh cuối cùng.

Ngày 29-12-1951.

Đồn Cô Tô.

Anh bị thương lần thứ nhất.

Vẫn tiến lên.

Bị thương lần thứ hai.

Vẫn phá rào.

Rồi lần thứ ba, anh bị thương nặng.

Không thể tiếp tục tiến lên bằng đôi chân của mình.

Nhưng anh vẫn nằm lại trận địa.

Chỉ hướng tiến.

Động viên đồng đội.

Và chờ cho đến khi nhiệm vụ hoàn thành.

Đồn Cô Tô bị tiêu diệt.

Trận đánh kết thúc.

Và người tiểu đội trưởng 20 tuổi cũng trút hơi thở cuối cùng.

Đó là một khoảnh khắc khiến người đọc hôm nay khó có thể không xúc động.

Nhưng điều chúng ta cần làm là không biến cảm xúc thành sự hư cấu.

Không có tài liệu xác nhận lời trăng trối nào của Cù Chính Lan.

Không biết chính xác anh nghĩ gì trong giây phút cuối.

Không biết câu nói cuối cùng của anh là gì.

Vậy thì chúng ta không cần bịa ra.

Bởi sự thật đã quá đủ.

Một người lính bị thương ba lần vẫn ở lại cho đến khi trận đánh kết thúc.

Chỉ một câu ấy thôi đã nói lên rất nhiều.

Và còn một điều khiến câu chuyện đau lòng hơn:

anh mới 20 tuổi.

Tuổi trẻ của anh dừng lại ở Cô Tô.

Nhưng những người phía sau anh tiếp tục sống.

Tiếp tục chiến đấu.

Và nhiều năm sau, đất nước bước vào hòa bình.

Trong Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chiếc áo trấn thủ anh mặc ở trận Cô Tô vẫn còn được lưu giữ.

Người đã mặc chiếc áo ấy không còn.

Nhưng chiếc áo vẫn ở đó.

Như một lời nhắc nhở rất lặng lẽ rằng chiến tranh từng đi qua bằng những con người cụ thể.

Không phải những con số.

Không phải những dòng thống kê.

Mà là những người trẻ có tên, có quê hương, có gia đình và có một tương lai chưa kịp sống.

Cù Chính Lan là một trong số họ.

Chúng ta kể lại câu chuyện này không phải để ca ngợi chiến tranh.

Mà để hiểu cái giá của chiến tranh.

Để biết rằng hòa bình không tự nhiên mà đến.

Có người đã mất một cánh tay.

Có người đã nằm lại ở một trận địa.

Có người mới 20 tuổi đã không còn cơ hội trở về quê.

Cù Chính Lan đã hy sinh để đồng đội tiến lên.

Ngày nay, chúng ta được sống trong một đất nước hòa bình.

Được trở về nhà sau một ngày làm việc.

Được nhìn thấy cha mẹ, con cái.

Được nghĩ về tương lai.

Những điều tưởng như bình thường ấy đối với thế hệ của Cù Chính Lan lại là một ước mơ rất xa.

Vì vậy, khi đứng trước câu chuyện về người lính 20 tuổi ấy, điều đáng quý nhất không chỉ là sự khâm phục.

Mà là lòng biết ơn.

Biết ơn người đã chiến đấu.

Biết ơn người đã hy sinh.

Và càng biết ơn hơn khi hiểu rằng những người như Cù Chính Lan đã không được sống đến ngày mà họ chiến đấu để giành lấy.

Anh đã không nhìn thấy hòa bình.

Nhưng chúng ta hôm nay được sống trong hòa bình.

Đó chính là cách thế hệ sau tiếp tục ghi nhớ sự hy sinh của anh.

Cù Chính Lan – người tiểu đội trưởng 20 tuổi, ba lần bị thương vẫn bám trụ trận địa Cô Tô, nằm lại giữa đồng đội sau khi nhiệm vụ cuối cùng đã hoàn thành.

Nguồn tư liệu và ảnh

Tôi đã đối chiếu câu chuyện với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Quân đội nhân dân. Hai nguồn này thống nhất về những dữ kiện cốt lõi: ngày 29-12-1951, Cù Chính Lan tham gia đánh đồn Cô Tô; bị thương hai lần nhưng tiếp tục phá rào mở đường; lần thứ ba bị thương nặng vẫn nằm lại trận địa chỉ hướng tiến và động viên đồng đội; anh hy sinh khi trận đánh kết thúc thắng lợi, ở tuổi 20.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia còn lưu giữ chiếc áo trấn thủ Cù Chính Lan mặc trong trận đồn Cô Tô, ký hiệu BTCM 82/58/ĐD.670. Đây là hiện vật thật và là một tư liệu hình ảnh đặc biệt có giá trị cho câu chuyện.

Lưu ý về ngày hy sinh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có một chỗ ghi trên bia mộ là 28-12-1951, trong khi các bài viết của Bảo tàng và Quân đội nhân dân ghi trận đánh đồn Cô Tô ngày 29-12-1951 và ông hy sinh khi trận đánh kết thúc. Vì vậy, trong nội dung câu chuyện tôi sử dụng 29-12-1951 theo diễn biến trận đánh được các nguồn chính thống mô tả, đồng thời không tự khẳng định một giờ hy sinh cụ thể.

Về ảnh:

• Chân dung Cù Chính Lan: ảnh tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu.