Cuộc đời của cụ Nguyễn Xuân Ôn

Cuộc đời của cụ Nguyễn Xuân Ôn

Vào nửa cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược, triều đình nhà Nguyễn nhu nhược đầu hàng, thì chính tinh thần bất khuất của các sĩ phu yêu nước xứ Nghệ đã thổi bùng lên ngọn lửa kháng chiến. Trong số những "hoa lửa" rực cháy giữa đêm trường lịch sử ấy, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Ôn (thường được nhân dân kính cẩn gọi là cụ Nghè Ôn) nổi lên như một biểu tượng thiêng liêng của khí phách kiên cường.

Cụ Nguyễn Xuân Ôn sinh ngày 23 tháng 3 năm Ất Dậu (10 tháng 5 năm 1825) tại làng Quần Phương, xã Lương Điền, tổng Thái Xá, huyện Đông Thành (thuộc xã Diễn Thái, huyện Diễn Châu), tỉnh Nghệ An.

Từ nhỏ, vốn thông minh ham học, nhưng vì ông sinh ra trong một gia đình nhà Nho nghèo, mẹ mất sớm phải đến ở với bà nội, nên đi học muộn.

Năm Giáp Thìn (1844), ông đỗ tú tài lúc 18 tuổi, nhưng rồi lận đận mãi đến năm 42 tuổi, ông mới đỗ Cử nhân khoa Đinh Mão (1867), và bốn năm sau, ông mới đỗ Tiến sĩ khoa Tân Mùi (1871) cùng khoa với Nguyễn Khuyến và Phó bảng Lê Doãn Nhã, người bạn đồng hương sau này cộng tác đắc lực với ông trong cuộc khởi nghĩa, với tính cách cương trực, căm ghét bọn thực dân và phe chủ hòa, trong suốt 11 năm làm quan, cụ Nghè Ôn đã có tới 6 lần bị thuyên chuyển chức vị.

Khi vua Hàm Nghi ra Chiếu Cần Vương (1885), cụ Nguyễn Xuân Ôn đã không ngần ngại rũ bỏ mũ áo cân đai, cùng các văn thân sĩ phu dựng cờ khởi nghĩa chống Pháp ở vùng Bắc sông Lam. Suốt những năm tháng gian khổ, cụ đã lãnh đạo nghĩa quân chiến đấu anh dũng, biến mảnh đất Diễn Châu – Yên Thành thành một pháo đài kháng chiến rực lửa. Ngay cả khi bị giặc bắt và giam lỏng ở Huế cho đến hơi thở cuối cùng vào năm 1889, lời trăn trối của cụ với đồng chí vẫn vẹn nguyên một tấm lòng sắt son: “Tôi sắp chết đây, tấm lòng báo quốc mong ông cố gắng”.

Không chỉ là một vị lãnh tụ Cần Vương kiệt xuất, Nguyễn Xuân Ôn còn là một nhà thơ yêu nước tiêu biểu. Thơ văn của ông mang giọng điệu hào hùng nhưng cũng đầy đau xót trước cảnh nước mất nhà tan. Qua từng nét bút, ông thể hiện lòng thương dân sâu sắc, tinh thần bất khuất và trách nhiệm của người trí thức đối với vận mệnh đất nước.

Đọc thơ của cụ Nghè Ôn, ta như được chứng kiến một chứng tích lịch sử oai hùng, nơi cái chết và sự hy sinh của cha ông hiện lên vừa bi tráng, vừa khơi dậy lòng tự hào sâu sắc. Những sáng tác ấy đã góp phần làm phong phú nền văn học yêu nước Việt Nam cuối thế kỉ XIX. Người đời nhắc đến cụ không chỉ để tưởng nhớ một bậc tri thức uyên bác, mà còn để khắc ghi hình bóng của một chiến sĩ yêu nước dành trọn cuộc đời mình cho non sông dân tộc.

Tên tuổi của cụ Nguyễn Xuân Ôn không chỉ sống mãi trong những trang thơ, trang văn đầy khí phách, mà còn được gửi gắm thiêng liêng qua tên gọi của một ngôi trường cấp ba: Trường THPT Nguyễn Xuân Ôn. Ngôi trường là biểu tượng của truyền thống hiếu học, lòng yêu nước và ý chí kiên cường của người dân Diễn Châu.

Được thành lập từ tháng 3 năm 1946 tại vùng trung tâm huyện lị, trải qua hành trình 80 năm hình thành và phát triển, ngôi trường ấy đã trở thành một dấu mốc lịch sử trên mảnh đất quê hương Nghệ An. Từ mái tranh nghèo của thời kỳ đội bom đi học bên hào lũy kháng chiến chống Mỹ, đến một ngôi trường khang trang đạt chuẩn quốc gia ngày nay, biết bao thế hệ học sinh đã trưởng thành dưới cái tên Nguyễn Xuân Ôn đầy tự hào.

Chính cái tên ấy đã làm nên một ngọn lửa âm thầm nhưng mãnh liệt, tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đó là khát vọng học tập để cống hiến, rèn luyện để dựng xây quê hương, đất nước – xứng đáng với dòng máu anh hùng của các bậc tiền nhân.