Cuộc đời Nguyễn Trãi
hi lần giở những trang gia phả cũ của dòng họ Nguyễn và đọc lại các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư, tôi luôn bị cuốn hút bởi buổi đầu đời của Nguyễn Trãi – con người mà lịch sử Việt Nam tôn vinh là anh hùng dân tộc và danh nhân văn hóa thế giới.
Nguyễn Trãi chào đời năm 1380 trong một gia đình khoa bảng tiêu biểu của đất nước Đại Việt cuối thời Trần. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nho sĩ nổi tiếng học rộng, tài cao, đỗ đạt bằng chính năng lực của mình. Bên ngoại, ông là cháu của Trần Nguyên Đán – vị đại thần, nhà thơ lớn và cũng là một trí thức có ảnh hưởng sâu sắc trong triều đình nhà Trần.
Tôi hình dung tuổi thơ Nguyễn Trãi không lớn lên giữa vàng son quyền quý, mà giữa tiếng đọc sách, mùi giấy mực và những cuộc đàm đạo về đạo lý, vận nước và lòng thương dân. Trong ngôi nhà ấy, học vấn không chỉ là con đường tiến thân, mà còn là trách nhiệm đối với xã hội.
Điều đặc biệt là Nguyễn Trãi sớm được tiếp xúc với hai nguồn ảnh hưởng lớn. Từ người cha Nguyễn Phi Khanh, ông học được ý chí học tập, sự kiên trì và khát vọng dùng tài năng để giúp đời. Từ người ông ngoại Trần Nguyên Đán ở Côn Sơn, ông hấp thụ tâm hồn thi sĩ, tình yêu thiên nhiên và tư tưởng nhân nghĩa sâu sắc.
Khi đi thực địa ở Côn Sơn, đứng giữa rừng thông và nghe tiếng suối chảy, tôi càng hiểu vì sao nơi đây trở thành chiếc nôi tinh thần của Nguyễn Trãi. Chính không gian thanh tĩnh ấy đã nuôi dưỡng một tâm hồn vừa uyên bác vừa giàu lòng trắc ẩn.
Nhưng tuổi thơ của ông không hoàn toàn bình yên. Đó là giai đoạn cuối triều Trần, khi đất nước bắt đầu rơi vào khủng hoảng. Những biến động của thời cuộc chắc hẳn đã in dấu sâu đậm trong tâm trí cậu bé Nguyễn Trãi, khiến ông sớm mang nỗi lo cho dân, cho nước.
Qua nhiều năm sưu tầm tư liệu, tôi càng tin rằng: sự nghiệp vĩ đại của Nguyễn Trãi không phải xuất hiện ngẫu nhiên. Nó được hình thành từ nền tảng gia đình khoa bảng, từ truyền thống hiếu học của họ Nguyễn, từ chiều sâu văn hóa của dòng họ Trần và từ những trải nghiệm của một thời đại đầy biến động.
Có thể nói, trước khi trở thành tác giả Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi đã là kết tinh của một gia đình lấy chữ nghĩa làm gốc, lấy nhân nghĩa làm đường và lấy trách nhiệm với non sông làm lẽ sống. Chính từ mái nhà ấy, một nhân cách lớn của dân tộc đã bắt đầu được hình thành.
