Cuộc khởi nghĩa tại quận Cửu Chân năm 248 hạ thành Tư Phố và hơn 30 trận giao chiến chống quân Đông Ngô

Dưới thời Tam Quốc, nhà Đông Ngô đặt ách cai trị hà khắc tại Giao Châu, bắt hàng ngàn người dân và thợ thủ công đưa về Kiến Nghiệp (Nam Kinh) phục dịch và vơ vét sản vật địa phương. Năm 19 tuổi, Triệu Thị Trinh cùng anh trai là Triệu Quốc Đạt (một thủ lĩnh có thế lực lớn ở vùng Cửu Chân) đã bí mật tập hợp hàng ngàn nghĩa sĩ rút lên vùng núi Nưa (tức ngàn Nưa, nay thuộc huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa) để lập căn cứ huấn luyện quân sự. Tại đây, bà trực tiếp chỉ đạo việc tích trữ lương thảo, rèn đúc gươm giáo và thuần dưỡng đàn voi chiến phục vụ tác chiến.

Đầu năm Mậu Thìn (năm 248), nhân lúc Thứ sử Giao Châu của nhà Ngô là Mã Dung chết và bộ máy cai trị địa phương đang rối loạn, hai anh em họ Triệu phát động khởi nghĩa. Nghĩa quân từ núi Nưa tiến xuống vùng đồng bằng, tổ chức vượt sông Mã trong đêm tập kích bất ngờ và đánh chiếm hoàn toàn thành Tư Phố (nay thuộc làng Giàng, thành phố Thanh Hóa) — căn cứ quân sự trọng yếu nhất của quân Đông Ngô tại quận Cửu Chân, tiêu diệt quan Thái thú Cửu Chân và thu giữ toàn bộ vũ khí. Sau khi Triệu Quốc Đạt qua đời vì lâm bệnh (hoặc tử trận), các tướng lĩnh và nghĩa quân đã nhất loạt suy tôn Triệu Thị Trinh làm chủ tướng thống lĩnh toàn quân.

Dưới sự chỉ huy của Bà Triệu, nghĩa quân chuyển đại bản doanh về vùng núi Tùng – Bồ Điền (nay thuộc xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa) có địa thế hiểm trở giáp biển và sông Lèn để làm bàn đạp tiến ra giải phóng vùng Giao Chỉ (Bắc Bộ) và tiến vào Cửu Đức (Nghệ An – Hà Tĩnh). Trong mỗi trận đánh, Bà Triệu thường mặc áo giáp vàng, cưỡi đầu voi chiến trực tiếp đốc thúc quân sĩ, đánh thắng hơn 30 trận lớn nhỏ làm tê liệt hoàn toàn bộ máy cai trị của nhà Ngô ở toàn cõi Giao Châu. Trước tình thế nguy ngập, vua Ngô là Tôn Quyền phải cử danh tướng Lục Dận làm Thứ sử Giao Châu kiêm An Nam Hiệu úy, thống lĩnh 8.000 quân tinh nhuệ sang đàn áp. Lục Dận sử dụng chiến thuật vừa dùng vàng bạc mua chuộc chia rẽ một số thủ lĩnh địa phương, vừa huy động binh lực áp đảo bao vây căn cứ Bồ Điền suốt hơn hai tháng. Sau nhiều trận chiến đấu đẫm máu khi nguồn lương thảo và quân số cạn kiệt, ngày 22 tháng 2 năm Mậu Thìn (năm 248), Bà Triệu đã tuẫn tiết trên núi Tùng (Hậu Lộc, Thanh Hóa) ở tuổi 23.