Cuộc rời đi không phải để chạy trốn

Trong cuộc đời của một con người, có những chuyến đi được thực hiện vì mong muốn tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhưng cũng có những chuyến đi bắt nguồn từ một sự lựa chọn về nhân cách và lập trường.

Chuyến rời Cần Giuộc về Ba Tri của Nguyễn Đình Chiểu thuộc về trường hợp thứ hai.

Sau khi thực dân Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, triều đình nhà Nguyễn ký Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862, nhượng ba tỉnh miền Đông cùng Côn Lôn cho Pháp. Sự kiện ấy đã tạo nên tâm trạng đau đớn và phản ứng mạnh mẽ trong tầng lớp sĩ phu và nhân dân yêu nước Nam Kỳ.

Nhiều người không muốn sống và hợp tác trong vùng đất đã bị chiếm đóng.

Nguyễn Đình Chiểu cũng lựa chọn như vậy.

Theo các tư liệu lịch sử, ông cùng gia đình rời Cần Giuộc đến An Đức, Ba Tri, thuộc Bến Tre ngày nay, và sống tại đây cho đến cuối đời. Sự di chuyển này gắn với phong trào “tị địa”, thể hiện thái độ không chấp nhận sự cai trị của thực dân Pháp.

Nhìn bề ngoài, đó có thể chỉ là một cuộc chuyển nhà.

Nhưng trong hoàn cảnh lịch sử khi ấy, đó là một tuyên bố bằng hành động.

Nguyễn Đình Chiểu không có quân đội.

Ông không phải là một thủ lĩnh nghĩa quân.

Ông cũng không có khả năng trực tiếp cầm vũ khí vì tình trạng mù lòa.

Nhưng ông có thể lựa chọn cách sống của mình.

Và ông đã chọn không hợp tác.

Đến Ba Tri, Nguyễn Đình Chiểu không sống tách biệt với cuộc đời. Ông tiếp tục mở trường dạy học và làm nghề thuốc chữa bệnh cho nhân dân. Trong những năm tháng ở đây, ông cũng tiếp tục sáng tác.

Điều đáng quý là dù đất nước trải qua những biến động lớn, Nguyễn Đình Chiểu vẫn giữ cho mình một nhịp sống gắn với cộng đồng.

Ông dạy học.

Ông chữa bệnh.

Ông viết.

Ba công việc ấy tưởng như bình dị, nhưng trong hoàn cảnh đất nước mất dần chủ quyền, chúng mang một ý nghĩa sâu sắc.

Dạy học là giữ gìn tri thức và đạo lý.

Chữa bệnh là cứu giúp con người.

Viết văn là giữ gìn tiếng nói của lương tri.

Nguyễn Đình Chiểu đã thực hiện cả ba.

Trong thời gian ở Ba Tri, ông sáng tác Ngư Tiều y thuật vấn đáp, một tác phẩm kết hợp kiến thức y học với những suy tư về đạo đức và lòng yêu nước. Các tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận đây là một trong những tác phẩm quan trọng của Nguyễn Đình Chiểu trong thời kỳ cuối đời.

Đằng sau chuyến đi từ Cần Giuộc về Ba Tri là một điều đáng suy ngẫm: yêu nước không phải lúc nào cũng chỉ có một hình thức.

Có người yêu nước bằng cách trực tiếp chiến đấu.

Có người tổ chức nghĩa quân.

Có người vận chuyển lương thực.

Có người che giấu cán bộ.

Và cũng có người thể hiện lòng yêu nước bằng thái độ kiên quyết không hợp tác với sự xâm lược.

Nguyễn Đình Chiểu đã chọn cách của mình.

Ông rời vùng đất bị chiếm đóng nhưng không rời bỏ đất nước.

Trái lại, ông mang theo tình yêu đất nước đến nơi ở mới.

Tại Ba Tri, ngọn lửa ấy vẫn tiếp tục cháy trong những bài học ông giảng cho học trò, trong những thang thuốc ông bốc cho người bệnh và trong những tác phẩm ông để lại.

Đó là lý do cuộc rời đi của Nguyễn Đình Chiểu không thể được hiểu như một sự chạy trốn.

Ông không chạy trốn khỏi lịch sử.

Ông đang lựa chọn cách đứng về phía lịch sử.

Ngày nay, khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu, chúng ta có thể thấy sức mạnh của một con người không chỉ nằm ở những hành động lớn lao. Đôi khi, sức mạnh nằm ở việc giữ vững nguyên tắc trong hoàn cảnh khó khăn.

Không chịu khuất phục.

Không đánh đổi nhân cách.

Không quay lưng với nhân dân.

Nguyễn Đình Chiểu đã sống như thế.

Và chuyến đi năm 1862 trở thành một câu chuyện tiêu biểu cho khí phách ấy: rời một vùng đất, nhưng không bao giờ rời bỏ lý tưởng.