Cuộn băng cassette giữ lại thời khắc chiến tranh kết thúc

Trưa ngày 30 tháng 4 năm 1975, trong khi những đoàn quân tiến vào trung tâm Sài Gòn và dòng người dõi theo từng biến động của thành phố, ông Nguyễn Nhã ngồi bên một chiếc máy thu thanh. Cạnh ông là máy cassette cùng một cuộn băng đã qua sử dụng. Ông chưa biết chính xác điều gì sắp được phát, nhưng với linh cảm của một người nghiên cứu lịch sử, ông hiểu rằng mình cần sẵn sàng.

Khi sóng Đài Phát thanh Sài Gòn vang lên sau một khoảng thời gian im lặng, Nguyễn Nhã lập tức nhấn nút ghi. Cuộn băng bắt đầu chạy, phát ra tiếng rè nhẹ của một thiết bị cũ. Từ khoảnh khắc ấy, một chương trình phát thanh đặc biệt được lưu giữ—không phải trong phòng thu chuyên nghiệp hay kho lưu trữ nhà nước, mà trên chiếc cassette của một người dân đang lắng nghe lịch sử diễn ra.

Nguyễn Nhã sinh ngày 14 tháng 3 năm 1939 tại Ninh Bình; giấy khai sinh của ông ghi ngày 3 tháng 1 năm 1940. Ông theo học ngành sử và từng làm Trưởng ban Nghiên cứu giáo dục của Trường Kiểu Mẫu Thủ Đức thuộc Đại học Sư phạm Sài Gòn. Công việc khiến ông hình thành thói quen ghi lại những chương trình phát thanh quan trọng để sử dụng làm tư liệu.

Đối với một nhà nghiên cứu, lịch sử không chỉ nằm trong những cuốn sách đã được xuất bản. Nó còn hiện diện trong tiếng nói của nhân chứng, hình ảnh, báo chí, thư từ và những âm thanh được lưu lại đúng lúc. Vì vậy, trong những ngày cuối tháng 4 năm 1975, khi tình hình thay đổi từng giờ, Nguyễn Nhã thường để máy thu thanh và máy ghi âm bên cạnh.

Người dân Sài Gòn khi ấy sống trong tâm trạng vừa chờ đợi, vừa lo lắng. Tin tức đến từ nhiều hướng, đôi khi không đầy đủ hoặc mâu thuẫn. Tiếng súng vẫn còn vang lên ở một số nơi. Không ai biết chính xác cuộc chiến sẽ kết thúc vào giờ phút nào và thành phố sẽ trải qua cuộc chuyển giao ra sao.

Sáng 30 tháng 4, Tổng thống chính quyền Sài Gòn Dương Văn Minh phát lời kêu gọi binh sĩ ngừng nổ súng và ở nguyên vị trí. Nhưng với Nguyễn Nhã, đó chưa phải thông báo cuối cùng. Ông tiếp tục chờ bên máy thu thanh.

Khoảng đầu giờ chiều, làn sóng phát thanh đột ngột hoạt động trở lại. Từ trụ sở Đài Phát thanh Sài Gòn ở số 3 đường Nguyễn Đình Chiểu, giọng kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái vang lên. Ông Thái vốn không phải phát thanh viên, nhưng trong tình thế khẩn cấp đã đảm nhận việc dẫn chương trình.

Nguyễn Nhã bấm nút ghi.

Đầu từ của chiếc máy cassette chuyển động, kéo cuộn băng đi qua bộ phận ghi âm. Trên lớp băng mỏng ấy lần lượt lưu lại lời giới thiệu của Nguyễn Hữu Thái, tuyên bố đầu hàng vô điều kiện của ông Dương Văn Minh và lời chấp nhận đầu hàng của đại diện Quân Giải phóng.

Đó là những âm thanh thông báo rằng cuộc chiến kéo dài nhiều năm đã đi đến hồi kết. Qua sóng phát thanh, người dân và các đơn vị quân đội biết tình hình đã thay đổi hoàn toàn. Mệnh lệnh ngừng chiến đấu được truyền đi, mở ra thời khắc chuyển từ chiến tranh sang hòa bình.

Nguyễn Nhã không có mặt trong phòng thu. Ông cũng không trực tiếp đứng bên những xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập. Việc ông làm hết sức giản dị: ngồi lắng nghe và nhấn đúng một nút trên chiếc máy cassette. Nhưng đôi khi, giá trị của một hành động chỉ được nhận ra đầy đủ sau nhiều năm.

Cuộn băng được ông cất giữ cẩn thận. Trong thời gian dài, nó chỉ là một phần trong kho tư liệu cá nhân của người làm sử. Gần 30 năm sau, Nguyễn Nhã mới công bố bản ghi và sao chép để trao tặng cho một số cá nhân, tổ chức nghiên cứu, trong đó có kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái và các cơ quan lưu trữ.

Khi đối chiếu tư liệu, người ta phát hiện toàn bộ chương trình phát thanh trưa 30 tháng 4 năm 1975 không còn trong kho lưu trữ của chính đài phát sóng. Vì vậy, bản thu của Nguyễn Nhã trở nên đặc biệt quý giá. Theo thông tin được công bố, đây là bản ghi đầy đủ duy nhất đã được phổ biến của chương trình phát thanh lịch sử ấy.

Chiếc máy cassette đã cũ. Âm thanh trong băng có những chỗ rè, không trong trẻo như một bản thu bằng thiết bị hiện đại. Nhưng chính những tạp âm ấy khiến người nghe cảm nhận rõ hơn hoàn cảnh của thời điểm đó. Đây không phải một chương trình được dàn dựng lại sau chiến tranh. Đó là âm thanh được thu trực tiếp khi lịch sử đang diễn ra.

Giá trị của cuộn băng không chỉ nằm ở nội dung các lời tuyên bố. Nó còn giúp các nhà nghiên cứu xác định trình tự chương trình, giọng nói của những người tham gia và không khí của buổi phát sóng. Trong nghiên cứu lịch sử, một tư liệu âm thanh nguyên gốc có thể giúp kiểm tra những hồi ức được kể lại nhiều năm sau, đồng thời đưa người nghe đến gần sự kiện hơn bất cứ lời mô tả nào.

Nguyễn Nhã sau này dành nhiều thập niên nghiên cứu lịch sử, văn hóa và chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Ngay từ năm 1974, khi đang phụ trách Tập san Sử Địa, ông đã tổ chức thực hiện số chuyên khảo về Hoàng Sa và Trường Sa, sưu tầm các tư liệu chứng minh quá trình xác lập, thực thi chủ quyền của Việt Nam.

Công việc ấy và việc ghi lại chương trình phát thanh ngày 30 tháng 4 có một điểm chung: ý thức lưu giữ chứng cứ cho thế hệ sau. Ký ức của con người có thể thay đổi theo thời gian; tài liệu có thể thất lạc; những người trực tiếp tham gia rồi cũng sẽ già đi. Nếu không có ai chủ động ghi chép, thu âm và bảo quản, một phần của lịch sử có thể biến mất.

Ngày nay, điện thoại có thể ghi lại âm thanh và hình ảnh chỉ bằng một thao tác. Hàng triệu dữ liệu được tạo ra mỗi ngày rồi nhanh chóng bị lãng quên. Nhưng năm 1975, việc thu một chương trình phát thanh đòi hỏi người ghi phải có sẵn máy, cuộn băng, nguồn điện và quan trọng nhất là nhận ra giá trị của khoảnh khắc ngay khi nó đang xảy ra.

Nguyễn Nhã đã có sự chuẩn bị và nhạy cảm ấy. Ông không thể biết trước rằng bản gốc của đài sẽ không còn được lưu giữ đầy đủ. Ông chỉ làm điều một người nghiên cứu lịch sử cho là cần thiết: nghe, ghi lại và bảo quản.

Một hành động nhỏ đã cứu được tiếng nói của một thời khắc lớn.

Gần nửa thế kỷ sau, khi cuộn băng được phát lại, người nghe vẫn có thể nhận ra những giọng nói từng vang lên trong buổi trưa đất nước thống nhất. Âm thanh vượt qua thời gian, đưa các thế hệ sinh ra sau chiến tranh trở về căn phòng có chiếc radio và máy cassette đang chạy rè rè.

Câu chuyện của Nguyễn Nhã nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người đứng ở trung tâm sự kiện. Lịch sử còn được gìn giữ bởi những người lặng lẽ quan sát, ghi chép và hiểu rằng điều đang diễn ra trước mắt cần được truyền lại cho mai sau.

Nếu không có cú nhấn nút vào buổi trưa 30 tháng 4 năm ấy, ngày nay chúng ta có thể chỉ còn những bản chép lại hoặc lời kể về chương trình phát thanh. Nhờ cuộn băng của Nguyễn Nhã, thời khắc chiến tranh kết thúc không chỉ được đọc trong sách mà còn có thể được lắng nghe bằng chính những âm thanh đã vang lên trong lịch sử.