Cương quốc công Nguyễn Xí (1397 – 1465) là một trong những đại thần hiển hách nhất lịch sử phong kiến Việt Nam

Cương quốc công Nguyễn Xí (1397 – 1465) là một trong những đại thần hiển hách nhất lịch sử phong kiến Việt Nam. Cuộc đời ông là một thiên anh hùng ca kéo dài qua 4 đời vua Lê (Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, Lê Thánh Tông), trải qua muôn vàn gian nan từ thuở nằm vùng khởi nghĩa cho đến lúc làm trụ cột triều đình.

1. Mối duyên kỳ ngộ với Bình Định Vương

Nguyễn Xí sinh ra tại làng Thượng Xá, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Mồ côi cha mẹ từ sớm, khi mới 9 tuổi, ông theo anh trai ra Thanh Hóa và được Lê Lợi nhận làm con nuôi.

Lê Lợi rất yêu mến Nguyễn Xí vì sự thông minh, gan dạ và trung thành. Nguyễn Xí coi Bình Định Vương như cha ruột, nguyện đem hết sức mình phò trợ.

2. Danh tướng và "Đội quân khuyển" huyền thoại

Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427), Nguyễn Xí là một trong những tướng lĩnh chủ lực, lập vô số chiến công vang dội:

• Đội quân khuyển săn mồi: Nguyễn Xí nổi tiếng với việc huấn luyện một đội chó săn đặc biệt gồm hơn 100 con. Đội quân này vừa làm nhiệm vụ gác trại, báo động, vừa trực tiếp tham gia chiến đấu, xé xác quân địch và đi săn lấy lương thực cho nghĩa quân trong những ngày thiếu ăn ở núi rừng Thanh Hóa.

3. Bản lĩnh "Cột đá giữa dòng nước dữ"

Sau khi nhà Lê sơ thành lập, Nguyễn Xí được xếp vào hàng Khai quốc công thần. Tuy nhiên, sóng gió chốn triều đình mới thực sự thử thách bản lĩnh của ông.

"Nước ngược mới biết thuyền mạnh, gió giông mới biết cây cứng."

Năm 1459, Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân xướng biến, sát hại vua Lê Nhân Tông và Tuyên慈 Hoàng thái hậu để cướp ngôi. Triều đình rơi vào cảnh hỗn loạn, hoang mang.

Trước tình thế nguy cấp, Nguyễn Xí khi đó đã hơn 60 tuổi nhưng vẫn giữ vững sự bình tĩnh và mưu trí. Ông âm thầm phối hợp với các trung thần như Đinh Liệt, Nguyễn Đức Trung:

1. Lập mưu trừ gian: Giả vờ khuất phục để làm tha hóa sự cảnh giác của Nghi Dân.

4. Tấm lòng của vị vua trẻ dành cho người thầy

Nhờ công lao to lớn "bình định gia bang", Nguyễn Xí được vua Lê Thánh Tông phong làm Sái quốc công, sau được truy phong làm Cương quốc công.

Vua Lê Thánh Tông kính trọng ông như một bậc tiền bối, một người thầy, ban tặng ông những lời ca ngợi lịch sử:

"Làm tước Công, hưởng lộc Công, giữ vững cơ đồ như núi Thái Sơn, thật là nghĩa lớn;

Thờ vua Tiên, phò vua Tái, hết lòng lo việc nước như nhà trung thần, thật đáng khen thay."

Cương quốc công Nguyễn Xí qua đời năm 1465, thọ 68 tuổi. Cuộc đời ông là tấm gương sáng ngời về lòng trung quân mẫn cán, tài năng quân sự và bản lĩnh dũng cảm dẹp loạn cứu nước.

Ngày nay, Đền thờ Cương quốc công Nguyễn Xí tại Nghi Lộc (Nghệ An) vẫn là một di tích lịch sử - văn hóa quốc gia đặc biệt, nơi nhân dân ghi nhớ công ơn của vị tướng tài ba bậc nhất lịch sử Việt Nam.