Đại đoàn 312 trong Chiến dịch Trung Du (25/12/1950 - 17/01/1951)
Đại đoàn 312 trong Chiến dịch Trung Du (25/12/1950 - 17/01/1951)
Đại đoàn 312 (nay là Sư đoàn 312), thành lập ngày 27/12/1950, là Sư đoàn chủ lực, cơ động của Quân đội nhân dân Việt Nam. Ngay từ trận đầu ra quân trong Chiến dịch Trung Du (Chiến dịch Trần Hưng Đạo) cuối năm 1950, Đại đoàn đã tiêu diệt một tiểu đoàn Âu – Phi trong trận vận động trên cánh đồng Xuân Trạch (Vĩnh Yên), đập tan cuộc hành quân “Chim dẽ giun” (Bécassine) của quân Pháp, mở đầu trang sử truyền thống “Đoàn kết, anh dũng, chiến thắng”.
Cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 trước giờ xuất kích tham gia Chiến dịch Trung Du.Sau chiến thắng Biên Giới, Trung ương Đảng chủ trương nhanh chóng chấn chỉnh bộ đội, tiếp tục tiến công tiêu diệt sinh lực địch, phát triển chiến tranh du kích, phá kế hoạch củng cố lực lượng và bình định đồng bằng của địch, giữ vững quyền chủ động chiến lược của ta trên chiến trường Bắc Bộ.Tháng 12/1950, Bộ Tổng Tư lệnh mở Chiến dịch Trung Du (Chiến dịch Trần Hưng Đạo). Hướng chủ yếu của chiến dịch là là khu vực Phúc Yên – Vĩnh Yên. Lực lượng tham gia chiến dịch gồm hai Đại đoàn bộ binh 312, 308, hai Trung đoàn bộ binh độc lập thuộc Bộ, ba Trung đoàn chủ lực liên khu 3, một số Tiểu đoàn bộ đội địa phương, đơn vị Binh chủng (Pháo binh, Công binh) và dân quân du kích địa phương. Đại đoàn 312 (gồm Trung đoàn 141, 209) được giao nhiệm vụ cùng bộ đội địa phương đánh địch trong khu vực Vĩnh Yên, phạm vị hoạt động từ Hương Canh đến Việt Trì[1].Lập công xuất sắc ngay từ trận đầu ra quânĐợt 1 Chiến dịch Trung Du, Đại đoàn 312 giao nhiệm vụ Trung đoàn 141 tiêu diệt đồn Ba Huyên, Trung đoàn 209 tiêu diệt đồn Chợ Vàng, thời gian nổ súng là ngày 26/12/1950. Nhưng ngày 25/12/1950 địch chuyển Binh đoàn cơ động số 3 (GM3) gồm ba tiểu đoàn lên Vĩnh Yên mở chiến dịch “Chim dẽ giun” do Đại tá Mu-Lê chỉ huy đánh lên vùng Xuân Trạch – Bạch Hạc đúng khu vực tập kết của Đại đoàn 312. Trước tình hình đó Bộ chỉ huy chiến dịch giao nhiệm vụ cho Đại đoàn 312 chặn đánh cuộc hành quân “Chim dẽ giun” của địch. Trung đoàn 141 được giao nhiệm vụ tiêu diệt cánh quân thứ nhất, tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) từ Liễn Sơn đánh lên Thản Sơn – Xuân Trạch.
Bộ Tư lệnh Đại đoàn 312 bàn kế hoạch tác chiến trong trận Liễn Sơn – Xuân Trạch tháng 12/1950Sáng ngày 26/12/1950, cánh quân thứ nhất, tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) của địch vận động qua khu vực Liễn Sơn. Trung đoàn 141 chỉ huy Tiểu đoàn 16 và Tiểu đoàn 428 nhanh chóng chặn đánh địch, Tiểu đoàn 16 vận động ra đến phố Cọ thị gặp địch hai bên nổ súng chiến đấu ác liệt; Tiểu đoàn 428 sử dụng một đại đội chặn địch ở nam phố Cọ, một đại đội đánh quân địch đang tiến về Dương Chỉ, cuộc chiến đấu diễn ra vô cùng ác liệt, cánh quân địch bị cán bộ, chiến sĩ hai Tiểu đoàn 16, 428 chặn đánh quyết liệt, địch dùng hoả lực pháo binh ngăn chặn quân ta truy kích để tìm đường tháo lui, nhưng đã bị cán bộ chiến sĩ Tiểu đoàn 11 (Trung đoàn 141) tiếp tục truy kích địch. Đến 15 giờ ngày 26/12 trận đánh kết thúc. Tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) của địch bị tiêu diệt và tan dã hoàn toàn. Tiểu đoàn quân ngụy Mường (cánh quân thứ hai) di chuyển đến Tụy Sơn nghe tin cánh quân thứ nhất tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) bị tiêu diệt vội vã quay trở lại Liễn Sơn tìm đường rút lui.12 giờ trưa ngày 26/12/1950, cánh quân thứ 3 của địch tiểu đoàn lính da đen (24BMTS) di chuyển tới Dương Chỉ. Bộ tư lệnh Đại đoàn nhận định tình hình thế nào địch cũng phải qua Xuân Trạch, sau khi trao đổi trong Đảng ủy Bộ Tư lệnh Đại đoàn hạ quyết tâm tiêu diệt quân địch ở Xuân Trạch.Làng Xuân Trạch nằm giữa một vùng thung lũng hẹp xung quanh là những quả đồi trọc xen lẫn rừng thưa, bày trận ở đây ta có lợi thế về địa hình có thể bố trí hỏa lực ở thế cao và tiện cơ động lực lượng, địch ở thế thấp khó đối phó, các ngả đường dễ bị ta cắt rơi vào tình trạng bị cô lập. Để làm chậm bước tiến của quân địch, trung đội vệ binh được lệnh cùng dân quân du kích địa phương ngăn chặn địch buộc chúng phải dừng lại ở Xuân Trạch, đêm ngày 26/12/1950, Tiểu đoàn 24BMTS của địch dựng lại ở khu vực Xuân Trạch, chúng tổ chức đào công sự và canh giữ tương đối cẩn mật.
Cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 vận động tiến công dưới phi pháo của địch trong trận Liễn Sơ – Xuân Trạch, tháng 12/19505 giờ sáng ngày 27/12/1950, Đại đoàn phát lệnh tấn công Xuân Trạch, ngay từ phút đầu hỏa lực ta bắn cấp tập vào đội hình quân địch, sau 15 phút hỏa lực chuyển làn bắn chi viện cho cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 130, Trung đoàn 209 xung phong tiêu diệt địch tại điểm cao 10, địch bắn trả quyết liệt ta chiếm được nửa điểm cao địch giữ một nửa. Cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 154, Trung đoàn 209 vừa áp sát phía bắc Xuân Trạch vừa sử dụng một mũi đánh vòng sang phía tây hỗ trợ Tiểu đoàn 130 đánh điểm cao 10. Tiểu đoàn 428, Trung đoàn 141 hình thành nhiều mũi đánh vào phía đông làng Xuân Trạch. Đến 6 giờ 30 phút ngày 27/12/1950, đợt tiến công thứ hai bắt đầu, Tiểu đoàn 154 được tăng cường thêm lực lượng của Tiểu đoàn 166 đánh mạnh chiếm phía bắc làng; Đại đội 679, Tiểu đoàn 428 chiếm được các công sự vòng ngoài phía đông làng chỉ huy 2 khẩu trung liên bí mật vận động vào trong làng cách địch 20 mét mới nổ súng tiêu diệt nhiều tên địch chúng hốt hoảng bỏ làng Xuân Trạch dồn cả lên điểm cao 10, trận chiến đấu ở điểm cao 10 diễn ra vô cùng ác liệt, cho đến 7 giờ 30 phút quân ta hoàn toàn làm chủ khu vực Xuân Trạch bắt và tiêu diệt toàn bộ Tiểu đoàn 24BMTS địch (ta bắt 240 tù binh trong đó có tên đại úy tiểu đoàn trưởng Pít-xca)[2].Trận càn “Chim dẽ giun” của Đờ-lát bị thất bại hoàn toàn, chỉ trong 2 ngày binh đoàn cơ động số 3 của địch bị mất hai tiểu đoàn tinh huệ bậc nhất buộc chúng phải rút về Vĩnh Yên. Chiến thắng Liễn Sơn - Xuân Trạch mở đầu trang sử chiến đấu và chiến thắng vẻ vang của Đại đoàn 312 (Kết thúc Chiến dịch, ngày 27/01/1951, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Đại đoàn 312 đã triệu tập hội nghị tại khu rừng Kim Lăng, Vĩnh Phúc quyết định lấy ngày 27/12/1950 làm ngày thành lập, ngày truyền thống của Đại đoàn).Tiêu diệt đồn Ba HuyênBước vào đợt 2 của của chiến dịch Trung Du, Đại đoàn 312 được tăng cường hai khẩu pháo 75mm có nhiệm vụ đánh đồn Ba Huyên nhiệm vụ quan trọng này được giao cho Trung đoàn 141.Đồn Ba Huyên thuộc huyện Tam Đường, tỉnh Vĩnh Phúc là cứ điểm mạnh để bảo vệ phía bắc thị xã Vĩnh Yên, đồn được xây trên quả đồi cao 5 đến 6 mét so với mặt ruộng, bên ngoài có hàng rào tre, dưới hàng rào tre có cắm chông, trong hàng rào tre có 4 lớp dây thép gai, có hào sâu tiếp đến là bức tường dày cao khoảng 3 mét. Trong đồn có 4 lô cốt chính bằng bê tông cốt thép xây 2 tầng và nhiều lô cốt phụ. Lực lượng giữ đồn có hai trung đội ngụy, ba trung đội lính Âu-Phi do tên quan ba Pháp chỉ huy[3].Tiến công tiêu diệt đồn Ba Huyên, Trung đoàn 141 sử dụng Tiểu đoàn 11 và Đại đội 58 (Tiểu đoàn 428) tiến công hướng chủ yếu, Tiểu đoàn 16 làm nhiệm vụ dương công, Tiểu đoàn 428 (thiếu Đại đội 58) làm dự bị của Trung đoàn sẵn sàng chiến đấu trên các hướng. Phối hợp chiến đấu có Đại đoàn 308 và Trung đoàn 209 đánh viện.1 giờ sáng ngày 14/01/1951, quân ta bí mật vào vị trí xuất phát tiến công hoàn thành mọi công tác chuẩn bị chiến đấu, 1 giờ 10 phút trận chiến đấu bắt đầu, hỏa lực của quân ta bắn cấp tập vào lô cốt, tổ bộc phá lao lên phá hàng rào địch. Địch ở trong đồn chống cự ác liệt, pháo binh địch ở Vĩnh Yên bắn chặn đội hình quân ta tiến công, các chiến sĩ đánh bộc phá Đại đội 58 chiến đấu vô cùng anh dũng, chiến sĩ đánh quả bộc phá ống xong tiếp tục xuống khiêng bộc phá lên đánh tiếp bị chông địch xuyên qua chân nhưng vẫn tiếp tục chịu đau chiến đấu hoàn thành nhiệm vụ, phá được một mảng tường gần lô cốt số 1, anh em công kênh nhau lên ném lựu đạn, thủ pháo vào trong rồi nhảy vào đồn chiến đấu.Trên hướng Đại đội 241 (Tiểu đoàn 11) các chiến sĩ phải đặt 3 quả bộc phá mở được 1 mét tường rào rồi nhanh chóng nhảy vào đồn chiến đấu. Hai đại đội 241 và 58 phối hợp với nhau chiến đấu trong tung thâm rất ác liệt, quân ta chiếm được lô cốt số 1, 2 và 4, quân địch rút lui vào lô cốt số 3 cố thủ. Đến 7 giờ ngày 14/01/1951, Chỉ huy Trung đoàn 141 điều hai đại đội 243, 245 (Tiểu đoàn 11) và 6 chiến sĩ đánh bộc phá của Tiểu đoàn 16 tiến công lô cốt số 3, lô cốt này được xây dựng vững chắc, tường dày 4 mét do chỉ huy đồn chỉ huy chống cự quyết liệt. 6 chiến sĩ đánh bộc phá khi vượt qua bãi thấy 5 đồng chí hy sinh còn lại đồng chí Nguyễn Văn Thát nhanh chóng bò sát xuống chiến hào đề nghị trung đội dùng hỏa lực bắn mạnh vào các lỗ châu mai để anh tiếp cận dùng tiểu liên, thủ pháo diệt địch trong lô cốt, 3 khẩu trung liên của ta cùng bắn yểm trợ cho Nguyễn Văn Thát tuy bị thương nặng nhưng anh vẫn cố gắng bò đến gần lỗ châu mai địch ném 2 quả thủ pháo tiêu diệt hoàn toàn quân địch trong lô cốt số 3, nhưng Nguyễn Văn Thát đã anh dũng hy sinh. Đến 10 giờ ngày 14/01/1951, Trung đoàn 141 tiêu diệt toàn bộ quân địch ở đồn Ba Huyên, thu toàn bộ vũ khí. Trong khi đó lực lượng tiếp viện của địch đến ứng cứu bị cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 209 phối phối với Đại đoàn 308 chặn đánh ở Thủy An buộc chúng phải quay về Cẩm Trạch, quân ta tiếp tục truy kích đuổi chúng chạy đến Đảo Tú bị tiêu diệt hoàn toàn.Sau thất bại ngày 14/01, sáng ngày 15/01/1951, quân Pháp nhảy dù xuống thị xã Vĩnh Yên (gồm một tiểu đoàn, một đại đội) và điều hai tiểu đoàn từ Hương Canh lên tăng cường lực lượng cho thị xã Vĩnh Yên. Ý định của địch là đánh chiếm dãy núi đất, mỏm cao nhất là điểm cao 210 (Núi Đanh) phía tây bắc thị xã Vĩnh Yên làm bàn đạp để tổ chức đánh sâu vào đội hình tác chiến của Đại đoàn 312. Nhận thấy vị trí quan trọng của điểm cao 210 (Núi Đanh), Bộ tư lệnh Đại đoàn 312 đã lệnh cho Trung đoàn 209 xuất kích chiếm Núi Đanh trước, Trung đoàn 141 chiếm điểm cao 83 chặn quân địch ở phía tây Núi Đanh, bảo vệ sườn cho Trung đoàn 209 và các đơn vị bạn.Sáng ngày 16/01/1951 quân địch được máy bay và pháo binh chi viện đánh vào Núi Đanh. Đại đội 363 (Tiểu đoàn 130, Trung đoàn 209) nhận nhiệm vụ bảo vệ Núi Đanh khẩn trương xây dựng công sự trận địa, sẵn sàng đánh địch, trong 5 giờ liền cán bộ, chiến sĩ Đại đội 363 vừa đào công sự vừa chiến đấu liên tục đánh lui 8 đợt xung phong của quân địch, đến 12 giờ trưa lực lượng ta trên Núi Đanh chỉ còn hai tiểu đội, một số chiến sĩ bị thương vẫn tình nguyện ở lại chiến đấu, Đại đội trưởng Xuân Minh bị thương gãy đùi anh tự băng bó vết thương rồi bò tới từng vị trí chiến đấu để động viên bộ đội quyết tâm giữ vững trận địa.Đồng chí Hoàng Kỳ Lân Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn 130 chỉ huy Đại đội 360 lên tăng cường cho Đại đội 363, khi đang vận động lên bị máy bay và pháo binh địch bắn chặn quyết liệt đồng chí Hồ Kỳ Lân đã anh dũng hy sinh. Tiểu đoàn trưởng Hoàng Cầm tiếp tục chỉ huy cán bộ, chiến sĩ Đại đội 360 vượt qua bom pháo địch mem theo sườn phía Bắc lên đỉnh Núi Đanh tăng cường cho Đại đội 363. Cán bộ chiến sĩ Đại đội 363, 360 (Tiểu đoàn 11) đã chiến đấu kiên cường bẻ gãy hoàn toàn các đợt xung phong của địch, đến 5 giờ chiều quân ta đã kiên cường giữ vững trận địa nhưng do ít kinh nghiệm phòng, tránh phi pháo địch nên thương vong lớn. Đại đoàn lệnh cho Trung đoàn 209 thu quân.Ngày 17/01/1951 Chiến dịch Trung Du kết thúc. Trong hai đợt chiến chiến đấu, Đại đoàn 312 đã tiêu diệt 907 tên địch, bắt 140 tên phần lớn là lính Âu-Phi tinh nhuệ; Đại đoàn hy sinh 195 và bị thương 404 cán bộ, chiến sĩ[4].
Tù binh địch bị cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 bắt trong trận Liễn Sơ – Xuân Trạch, tháng 12/1950.Chiến dịch Trung Du là chiến dịch đầu tiên Đại đoàn 312 chiến đấu tập trung sử dụng lớn lực lượng xuất kích ban ngày, quần nhau với các binh đoàn cơ động tinh nhuệ của địch có máy bay, pháo binh chi viện. Chiến thắng giòn giã của Đại đoàn đã gây lòng tin trong cán bô, chiến sĩ có thể đánh và đánh thắng quân tinh nhuệ của địch trên các loại địa hình. Cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn vinh dự được đón nhận thư khen của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tổng Tư lệnh: “…Suốt hai ngày 15 và 16 trong điểu kiện phi cơ địch xuất hiện gần 100 lần chiếc một ngày, trọng pháo địch tập trung hoả lực mạnh để đối phó, các đồng chí đã chiến đấu không ngừng giữa ban ngày trên những cánh đồng bắc Vĩnh Yên. Điểm đó là một thành tích lớn, là thắng lợi lớn của ta. Sẽ mở đường thắng lợi lớn sau này của Đại đoàn”[5].Những hiện vật tiêu biểu của Đại đoàn 312 trong Chiến dịch Trung Du
Khu trưng bày Đại đoàn 312 trong chiến dịch Trung Du – Hoà BinhNhà truyền thống Sư đoàn 312 đang lưu giữ và trưng bày tại chủ đề “Sư đoàn những ngày đầu thành lập” một số hình ảnh tiêu biểu của Đại đoàn 312 (nay là Sư đoàn 312) ngày đầu thành lập. Một số hiện vật gắn liền với những chiến công của Đại đoàn trong chiến dịch Trung Du, tiêu biểu như: Súng trung liên (1924) và chiếc Giỏ tre đựng lương thực, thực phẩm được cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 sử dụng trong chiến dịch Trung Du. Súng trung liên (207-N) và Máy vô tuyến điện là hiện vật chiến lợi phẩm cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 thu được của địch. Thông qua những hình ảnh, hiện vật rất có giá trị này để tuyên truyền cho các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn về lịch sử truyền thống “Đoàn kết, anh dũng, chiến thắng” của Sư đoàn Chiến thắng.
Súng Trung liên (1924) cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 sử dụng trong chiến dịch Trung Du.
Giỏ tre cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 dùng để đựng lương thực, thực phẩm trong chiến dịch Trung Du. 
Súng Trung liên (207-N) cán bộ chiến sĩ Đại đoàn 312 thu được của địch trong chiến dịch Trung Du.
Máy vô tuyến điện Đại đoàn 312 thu được của quân Pháp trong chiến dịch Trung Du./. [1] Sư đoàn 312/ Bộ Tư lệnh QĐ1 - Lịch sử Sư đoàn 312 Đại đoàn chiến thắng (1950-2020), Nxb QĐND,tr 39.[2] Sđd, tr 46.[3] Sđd, tr50.[4] Sđd, tr58[5] Sđd, tr56
Cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 trước giờ xuất kích tham gia Chiến dịch Trung Du.Sau chiến thắng Biên Giới, Trung ương Đảng chủ trương nhanh chóng chấn chỉnh bộ đội, tiếp tục tiến công tiêu diệt sinh lực địch, phát triển chiến tranh du kích, phá kế hoạch củng cố lực lượng và bình định đồng bằng của địch, giữ vững quyền chủ động chiến lược của ta trên chiến trường Bắc Bộ.Tháng 12/1950, Bộ Tổng Tư lệnh mở Chiến dịch Trung Du (Chiến dịch Trần Hưng Đạo). Hướng chủ yếu của chiến dịch là là khu vực Phúc Yên – Vĩnh Yên. Lực lượng tham gia chiến dịch gồm hai Đại đoàn bộ binh 312, 308, hai Trung đoàn bộ binh độc lập thuộc Bộ, ba Trung đoàn chủ lực liên khu 3, một số Tiểu đoàn bộ đội địa phương, đơn vị Binh chủng (Pháo binh, Công binh) và dân quân du kích địa phương. Đại đoàn 312 (gồm Trung đoàn 141, 209) được giao nhiệm vụ cùng bộ đội địa phương đánh địch trong khu vực Vĩnh Yên, phạm vị hoạt động từ Hương Canh đến Việt Trì[1].Lập công xuất sắc ngay từ trận đầu ra quânĐợt 1 Chiến dịch Trung Du, Đại đoàn 312 giao nhiệm vụ Trung đoàn 141 tiêu diệt đồn Ba Huyên, Trung đoàn 209 tiêu diệt đồn Chợ Vàng, thời gian nổ súng là ngày 26/12/1950. Nhưng ngày 25/12/1950 địch chuyển Binh đoàn cơ động số 3 (GM3) gồm ba tiểu đoàn lên Vĩnh Yên mở chiến dịch “Chim dẽ giun” do Đại tá Mu-Lê chỉ huy đánh lên vùng Xuân Trạch – Bạch Hạc đúng khu vực tập kết của Đại đoàn 312. Trước tình hình đó Bộ chỉ huy chiến dịch giao nhiệm vụ cho Đại đoàn 312 chặn đánh cuộc hành quân “Chim dẽ giun” của địch. Trung đoàn 141 được giao nhiệm vụ tiêu diệt cánh quân thứ nhất, tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) từ Liễn Sơn đánh lên Thản Sơn – Xuân Trạch.Bộ Tư lệnh Đại đoàn 312 bàn kế hoạch tác chiến trong trận Liễn Sơn – Xuân Trạch tháng 12/1950Sáng ngày 26/12/1950, cánh quân thứ nhất, tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) của địch vận động qua khu vực Liễn Sơn. Trung đoàn 141 chỉ huy Tiểu đoàn 16 và Tiểu đoàn 428 nhanh chóng chặn đánh địch, Tiểu đoàn 16 vận động ra đến phố Cọ thị gặp địch hai bên nổ súng chiến đấu ác liệt; Tiểu đoàn 428 sử dụng một đại đội chặn địch ở nam phố Cọ, một đại đội đánh quân địch đang tiến về Dương Chỉ, cuộc chiến đấu diễn ra vô cùng ác liệt, cánh quân địch bị cán bộ, chiến sĩ hai Tiểu đoàn 16, 428 chặn đánh quyết liệt, địch dùng hoả lực pháo binh ngăn chặn quân ta truy kích để tìm đường tháo lui, nhưng đã bị cán bộ chiến sĩ Tiểu đoàn 11 (Trung đoàn 141) tiếp tục truy kích địch. Đến 15 giờ ngày 26/12 trận đánh kết thúc. Tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) của địch bị tiêu diệt và tan dã hoàn toàn. Tiểu đoàn quân ngụy Mường (cánh quân thứ hai) di chuyển đến Tụy Sơn nghe tin cánh quân thứ nhất tiểu đoàn dù số 10 (10BPC) bị tiêu diệt vội vã quay trở lại Liễn Sơn tìm đường rút lui.12 giờ trưa ngày 26/12/1950, cánh quân thứ 3 của địch tiểu đoàn lính da đen (24BMTS) di chuyển tới Dương Chỉ. Bộ tư lệnh Đại đoàn nhận định tình hình thế nào địch cũng phải qua Xuân Trạch, sau khi trao đổi trong Đảng ủy Bộ Tư lệnh Đại đoàn hạ quyết tâm tiêu diệt quân địch ở Xuân Trạch.Làng Xuân Trạch nằm giữa một vùng thung lũng hẹp xung quanh là những quả đồi trọc xen lẫn rừng thưa, bày trận ở đây ta có lợi thế về địa hình có thể bố trí hỏa lực ở thế cao và tiện cơ động lực lượng, địch ở thế thấp khó đối phó, các ngả đường dễ bị ta cắt rơi vào tình trạng bị cô lập. Để làm chậm bước tiến của quân địch, trung đội vệ binh được lệnh cùng dân quân du kích địa phương ngăn chặn địch buộc chúng phải dừng lại ở Xuân Trạch, đêm ngày 26/12/1950, Tiểu đoàn 24BMTS của địch dựng lại ở khu vực Xuân Trạch, chúng tổ chức đào công sự và canh giữ tương đối cẩn mật.Cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 vận động tiến công dưới phi pháo của địch trong trận Liễn Sơ – Xuân Trạch, tháng 12/19505 giờ sáng ngày 27/12/1950, Đại đoàn phát lệnh tấn công Xuân Trạch, ngay từ phút đầu hỏa lực ta bắn cấp tập vào đội hình quân địch, sau 15 phút hỏa lực chuyển làn bắn chi viện cho cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 130, Trung đoàn 209 xung phong tiêu diệt địch tại điểm cao 10, địch bắn trả quyết liệt ta chiếm được nửa điểm cao địch giữ một nửa. Cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 154, Trung đoàn 209 vừa áp sát phía bắc Xuân Trạch vừa sử dụng một mũi đánh vòng sang phía tây hỗ trợ Tiểu đoàn 130 đánh điểm cao 10. Tiểu đoàn 428, Trung đoàn 141 hình thành nhiều mũi đánh vào phía đông làng Xuân Trạch. Đến 6 giờ 30 phút ngày 27/12/1950, đợt tiến công thứ hai bắt đầu, Tiểu đoàn 154 được tăng cường thêm lực lượng của Tiểu đoàn 166 đánh mạnh chiếm phía bắc làng; Đại đội 679, Tiểu đoàn 428 chiếm được các công sự vòng ngoài phía đông làng chỉ huy 2 khẩu trung liên bí mật vận động vào trong làng cách địch 20 mét mới nổ súng tiêu diệt nhiều tên địch chúng hốt hoảng bỏ làng Xuân Trạch dồn cả lên điểm cao 10, trận chiến đấu ở điểm cao 10 diễn ra vô cùng ác liệt, cho đến 7 giờ 30 phút quân ta hoàn toàn làm chủ khu vực Xuân Trạch bắt và tiêu diệt toàn bộ Tiểu đoàn 24BMTS địch (ta bắt 240 tù binh trong đó có tên đại úy tiểu đoàn trưởng Pít-xca)[2].Trận càn “Chim dẽ giun” của Đờ-lát bị thất bại hoàn toàn, chỉ trong 2 ngày binh đoàn cơ động số 3 của địch bị mất hai tiểu đoàn tinh huệ bậc nhất buộc chúng phải rút về Vĩnh Yên. Chiến thắng Liễn Sơn - Xuân Trạch mở đầu trang sử chiến đấu và chiến thắng vẻ vang của Đại đoàn 312 (Kết thúc Chiến dịch, ngày 27/01/1951, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Đại đoàn 312 đã triệu tập hội nghị tại khu rừng Kim Lăng, Vĩnh Phúc quyết định lấy ngày 27/12/1950 làm ngày thành lập, ngày truyền thống của Đại đoàn).Tiêu diệt đồn Ba HuyênBước vào đợt 2 của của chiến dịch Trung Du, Đại đoàn 312 được tăng cường hai khẩu pháo 75mm có nhiệm vụ đánh đồn Ba Huyên nhiệm vụ quan trọng này được giao cho Trung đoàn 141.Đồn Ba Huyên thuộc huyện Tam Đường, tỉnh Vĩnh Phúc là cứ điểm mạnh để bảo vệ phía bắc thị xã Vĩnh Yên, đồn được xây trên quả đồi cao 5 đến 6 mét so với mặt ruộng, bên ngoài có hàng rào tre, dưới hàng rào tre có cắm chông, trong hàng rào tre có 4 lớp dây thép gai, có hào sâu tiếp đến là bức tường dày cao khoảng 3 mét. Trong đồn có 4 lô cốt chính bằng bê tông cốt thép xây 2 tầng và nhiều lô cốt phụ. Lực lượng giữ đồn có hai trung đội ngụy, ba trung đội lính Âu-Phi do tên quan ba Pháp chỉ huy[3].Tiến công tiêu diệt đồn Ba Huyên, Trung đoàn 141 sử dụng Tiểu đoàn 11 và Đại đội 58 (Tiểu đoàn 428) tiến công hướng chủ yếu, Tiểu đoàn 16 làm nhiệm vụ dương công, Tiểu đoàn 428 (thiếu Đại đội 58) làm dự bị của Trung đoàn sẵn sàng chiến đấu trên các hướng. Phối hợp chiến đấu có Đại đoàn 308 và Trung đoàn 209 đánh viện.1 giờ sáng ngày 14/01/1951, quân ta bí mật vào vị trí xuất phát tiến công hoàn thành mọi công tác chuẩn bị chiến đấu, 1 giờ 10 phút trận chiến đấu bắt đầu, hỏa lực của quân ta bắn cấp tập vào lô cốt, tổ bộc phá lao lên phá hàng rào địch. Địch ở trong đồn chống cự ác liệt, pháo binh địch ở Vĩnh Yên bắn chặn đội hình quân ta tiến công, các chiến sĩ đánh bộc phá Đại đội 58 chiến đấu vô cùng anh dũng, chiến sĩ đánh quả bộc phá ống xong tiếp tục xuống khiêng bộc phá lên đánh tiếp bị chông địch xuyên qua chân nhưng vẫn tiếp tục chịu đau chiến đấu hoàn thành nhiệm vụ, phá được một mảng tường gần lô cốt số 1, anh em công kênh nhau lên ném lựu đạn, thủ pháo vào trong rồi nhảy vào đồn chiến đấu.Trên hướng Đại đội 241 (Tiểu đoàn 11) các chiến sĩ phải đặt 3 quả bộc phá mở được 1 mét tường rào rồi nhanh chóng nhảy vào đồn chiến đấu. Hai đại đội 241 và 58 phối hợp với nhau chiến đấu trong tung thâm rất ác liệt, quân ta chiếm được lô cốt số 1, 2 và 4, quân địch rút lui vào lô cốt số 3 cố thủ. Đến 7 giờ ngày 14/01/1951, Chỉ huy Trung đoàn 141 điều hai đại đội 243, 245 (Tiểu đoàn 11) và 6 chiến sĩ đánh bộc phá của Tiểu đoàn 16 tiến công lô cốt số 3, lô cốt này được xây dựng vững chắc, tường dày 4 mét do chỉ huy đồn chỉ huy chống cự quyết liệt. 6 chiến sĩ đánh bộc phá khi vượt qua bãi thấy 5 đồng chí hy sinh còn lại đồng chí Nguyễn Văn Thát nhanh chóng bò sát xuống chiến hào đề nghị trung đội dùng hỏa lực bắn mạnh vào các lỗ châu mai để anh tiếp cận dùng tiểu liên, thủ pháo diệt địch trong lô cốt, 3 khẩu trung liên của ta cùng bắn yểm trợ cho Nguyễn Văn Thát tuy bị thương nặng nhưng anh vẫn cố gắng bò đến gần lỗ châu mai địch ném 2 quả thủ pháo tiêu diệt hoàn toàn quân địch trong lô cốt số 3, nhưng Nguyễn Văn Thát đã anh dũng hy sinh. Đến 10 giờ ngày 14/01/1951, Trung đoàn 141 tiêu diệt toàn bộ quân địch ở đồn Ba Huyên, thu toàn bộ vũ khí. Trong khi đó lực lượng tiếp viện của địch đến ứng cứu bị cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 209 phối phối với Đại đoàn 308 chặn đánh ở Thủy An buộc chúng phải quay về Cẩm Trạch, quân ta tiếp tục truy kích đuổi chúng chạy đến Đảo Tú bị tiêu diệt hoàn toàn.Sau thất bại ngày 14/01, sáng ngày 15/01/1951, quân Pháp nhảy dù xuống thị xã Vĩnh Yên (gồm một tiểu đoàn, một đại đội) và điều hai tiểu đoàn từ Hương Canh lên tăng cường lực lượng cho thị xã Vĩnh Yên. Ý định của địch là đánh chiếm dãy núi đất, mỏm cao nhất là điểm cao 210 (Núi Đanh) phía tây bắc thị xã Vĩnh Yên làm bàn đạp để tổ chức đánh sâu vào đội hình tác chiến của Đại đoàn 312. Nhận thấy vị trí quan trọng của điểm cao 210 (Núi Đanh), Bộ tư lệnh Đại đoàn 312 đã lệnh cho Trung đoàn 209 xuất kích chiếm Núi Đanh trước, Trung đoàn 141 chiếm điểm cao 83 chặn quân địch ở phía tây Núi Đanh, bảo vệ sườn cho Trung đoàn 209 và các đơn vị bạn.Sáng ngày 16/01/1951 quân địch được máy bay và pháo binh chi viện đánh vào Núi Đanh. Đại đội 363 (Tiểu đoàn 130, Trung đoàn 209) nhận nhiệm vụ bảo vệ Núi Đanh khẩn trương xây dựng công sự trận địa, sẵn sàng đánh địch, trong 5 giờ liền cán bộ, chiến sĩ Đại đội 363 vừa đào công sự vừa chiến đấu liên tục đánh lui 8 đợt xung phong của quân địch, đến 12 giờ trưa lực lượng ta trên Núi Đanh chỉ còn hai tiểu đội, một số chiến sĩ bị thương vẫn tình nguyện ở lại chiến đấu, Đại đội trưởng Xuân Minh bị thương gãy đùi anh tự băng bó vết thương rồi bò tới từng vị trí chiến đấu để động viên bộ đội quyết tâm giữ vững trận địa.Đồng chí Hoàng Kỳ Lân Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn 130 chỉ huy Đại đội 360 lên tăng cường cho Đại đội 363, khi đang vận động lên bị máy bay và pháo binh địch bắn chặn quyết liệt đồng chí Hồ Kỳ Lân đã anh dũng hy sinh. Tiểu đoàn trưởng Hoàng Cầm tiếp tục chỉ huy cán bộ, chiến sĩ Đại đội 360 vượt qua bom pháo địch mem theo sườn phía Bắc lên đỉnh Núi Đanh tăng cường cho Đại đội 363. Cán bộ chiến sĩ Đại đội 363, 360 (Tiểu đoàn 11) đã chiến đấu kiên cường bẻ gãy hoàn toàn các đợt xung phong của địch, đến 5 giờ chiều quân ta đã kiên cường giữ vững trận địa nhưng do ít kinh nghiệm phòng, tránh phi pháo địch nên thương vong lớn. Đại đoàn lệnh cho Trung đoàn 209 thu quân.Ngày 17/01/1951 Chiến dịch Trung Du kết thúc. Trong hai đợt chiến chiến đấu, Đại đoàn 312 đã tiêu diệt 907 tên địch, bắt 140 tên phần lớn là lính Âu-Phi tinh nhuệ; Đại đoàn hy sinh 195 và bị thương 404 cán bộ, chiến sĩ[4].Tù binh địch bị cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 bắt trong trận Liễn Sơ – Xuân Trạch, tháng 12/1950.Chiến dịch Trung Du là chiến dịch đầu tiên Đại đoàn 312 chiến đấu tập trung sử dụng lớn lực lượng xuất kích ban ngày, quần nhau với các binh đoàn cơ động tinh nhuệ của địch có máy bay, pháo binh chi viện. Chiến thắng giòn giã của Đại đoàn đã gây lòng tin trong cán bô, chiến sĩ có thể đánh và đánh thắng quân tinh nhuệ của địch trên các loại địa hình. Cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn vinh dự được đón nhận thư khen của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tổng Tư lệnh: “…Suốt hai ngày 15 và 16 trong điểu kiện phi cơ địch xuất hiện gần 100 lần chiếc một ngày, trọng pháo địch tập trung hoả lực mạnh để đối phó, các đồng chí đã chiến đấu không ngừng giữa ban ngày trên những cánh đồng bắc Vĩnh Yên. Điểm đó là một thành tích lớn, là thắng lợi lớn của ta. Sẽ mở đường thắng lợi lớn sau này của Đại đoàn”[5].Những hiện vật tiêu biểu của Đại đoàn 312 trong Chiến dịch Trung DuKhu trưng bày Đại đoàn 312 trong chiến dịch Trung Du – Hoà BinhNhà truyền thống Sư đoàn 312 đang lưu giữ và trưng bày tại chủ đề “Sư đoàn những ngày đầu thành lập” một số hình ảnh tiêu biểu của Đại đoàn 312 (nay là Sư đoàn 312) ngày đầu thành lập. Một số hiện vật gắn liền với những chiến công của Đại đoàn trong chiến dịch Trung Du, tiêu biểu như: Súng trung liên (1924) và chiếc Giỏ tre đựng lương thực, thực phẩm được cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 sử dụng trong chiến dịch Trung Du. Súng trung liên (207-N) và Máy vô tuyến điện là hiện vật chiến lợi phẩm cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 thu được của địch. Thông qua những hình ảnh, hiện vật rất có giá trị này để tuyên truyền cho các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn về lịch sử truyền thống “Đoàn kết, anh dũng, chiến thắng” của Sư đoàn Chiến thắng.Súng Trung liên (1924) cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 sử dụng trong chiến dịch Trung Du.Giỏ tre cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn 312 dùng để đựng lương thực, thực phẩm trong chiến dịch Trung Du. Súng Trung liên (207-N) cán bộ chiến sĩ Đại đoàn 312 thu được của địch trong chiến dịch Trung Du.Máy vô tuyến điện Đại đoàn 312 thu được của quân Pháp trong chiến dịch Trung Du./. [1] Sư đoàn 312/ Bộ Tư lệnh QĐ1 - Lịch sử Sư đoàn 312 Đại đoàn chiến thắng (1950-2020), Nxb QĐND,tr 39.[2] Sđd, tr 46.[3] Sđd, tr50.[4] Sđd, tr58[5] Sđd, tr56
