Đại tá Khuất Duy Hoan - Đứa trẻ trong chiếc giỏ giữa Cheo Reo

Trong ký ức của Đại tá Khuất Duy Hoan, Cheo Reo tháng 3 năm 1975 không chỉ là một trận đánh chặn lớn trên đường 7. Đó còn là nơi ông chứng kiến chiến tranh trong hình hài dữ dội nhất: xe tăng cháy, đoàn quân rút chạy hỗn loạn, dân thường mắc kẹt giữa bom đạn, và một đứa trẻ sơ sinh nằm trong chiếc giỏ nhỏ giữa chiến trường.

Tháng 3 năm 1975, sau khi Buôn Ma Thuột thất thủ, cục diện chiến trường Tây Nguyên thay đổi rất nhanh. Quân đội Sài Gòn rơi vào thế hoang mang, buộc phải rút khỏi Pleiku và Kon Tum theo đường số 7 về phía Phú Bổn, rồi từ đó tìm đường xuống vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Đường 7 trở thành tuyến tháo chạy khổng lồ, chen chúc xe quân sự, xe dân sự, binh lính, gia đình binh sĩ và rất nhiều dân thường hoảng loạn.

Khi ấy, Khuất Duy Hoan còn là một chiến sĩ trẻ của Trung đoàn 64, Sư đoàn 320. Đơn vị đang hoạt động ở chiến trường Tây Nguyên thì nhận lệnh phải cơ động gấp về phía Nam Cheo Reo để chặn đường rút của địch. Mệnh lệnh rất rõ: phải băng rừng, cắt đường giao thông, chặn đánh để buộc đoàn quân địch ùn lại, không cho chúng rút lui có tổ chức về phía biển.

Đêm 16 tháng 3, đơn vị ông hành quân cấp tốc. Không có thời gian nghỉ ngơi, không có điều kiện chuẩn bị dài ngày. Bộ đội chạy bộ cắt rừng trong đêm, vượt qua dốc, suối, bụi cây, đất đá, mang theo vũ khí, đạn dược, lương thực ít ỏi. Ai cũng mệt, nhưng không ai được chậm. Chỉ cần đến muộn, đoàn quân địch có thể vượt qua Cheo Reo, co cụm ở phía sau và tiếp tục chống trả. Thời cơ chiến dịch lúc ấy được tính bằng từng giờ.

Sau một đêm hành quân, đơn vị đến được khu vực Nam Cheo Reo, kịp triển khai đội hình trên đường 7. Đúng khoảng 13 giờ ngày 17 tháng 3 năm 1975, các mũi phục kích đã sẵn sàng. Phía trước là đoàn xe rút chạy của địch. Phía sau là cả một thế trận đang mở ra của Chiến dịch Tây Nguyên. Người lính nằm trong đội hình chặn đánh hiểu rằng đây không chỉ là một trận phục kích giao thông thông thường. Đây là trận đánh vào một đoàn quân đang tìm đường thoát khỏi Tây Nguyên.

Tổ phục kích tiền tiêu do Tiểu đội trưởng Nguyễn Vi Hợi chỉ huy áp sát đường. Khi một số xe dân sự đi qua, các chiến sĩ kiên nhẫn chờ. Họ phải phân biệt đâu là dân, đâu là lực lượng quân sự địch. Không thể bắn vội. Không thể để dân thường bị cuốn vào hỏa lực. Chỉ đến khi tốp xe thiết giáp, xe tăng M48, M113 dẫn đầu xuất hiện, hỏa lực B40, B41 mới đồng loạt khai hỏa.

Những chiếc xe đi đầu bị bắn cháy ngay trên đoạn đường hẹp. Chúng biến thành vật cản, khiến đoàn xe phía sau không thể vượt lên. Chỉ trong chốc lát, tuyến rút lui bị khóa lại. Xe địch ùn tắc, khói lửa bốc cao, tiếng nổ vang dội cả một vùng Cheo Reo. Địch hoảng loạn, nhiều toán bỏ xe chạy tràn sang hai bên đường để thoát thân. Trên một đoạn đường dài, xe tăng, xe bọc thép, xe quân sự chen chúc, cháy đen, nằm ngổn ngang giữa bụi đỏ Tây Nguyên.

Nhưng chiến tranh không bao giờ chỉ có hình ảnh chiến thắng. Sau tiếng súng là những cảnh tượng rất ám ảnh. Trên đường rút chạy ấy có binh lính, nhưng cũng có phụ nữ, trẻ em, người già, gia đình binh sĩ, người dân đi theo vì sợ hãi hoặc bị cuốn vào dòng tháo chạy. Những người lính giải phóng như Khuất Duy Hoan phải vừa truy kích, vừa thu gom vũ khí, vừa phân loại tù binh, vừa tìm cách bảo vệ dân thường, mở đường để đơn vị tiếp tục truy kích địch.

Trong lúc truy quét sau trận đánh, Khuất Duy Hoan cùng đồng đội phát hiện một người lính phía bên kia đang ẩn trong lùm cây. Khi bị phát hiện, người ấy sợ hãi, chắp tay xin tha. Anh ta không chỉ xin cho mình. Anh ta xin cho đứa con còn đỏ hỏn đang nằm trong chiếc giỏ mang theo bên người.

Lúc ấy, mọi người mới nhìn kỹ vào chiếc giỏ. Bên trong là một đứa trẻ sơ sinh, được quấn trong bộ quần áo rằn ri. Người lính ấy kể rằng anh thuộc Quân đoàn 2, cùng vợ rút chạy qua đây. Trên đường đi, vợ anh chuyển dạ sinh con. Sinh xong, người mẹ kiệt sức rồi mất. Giữa đoàn quân tan tác, giữa tiếng súng và khói lửa, người cha ôm đứa con mới sinh tiếp tục chạy, không biết đi đâu, không biết xin ai giúp, chỉ biết giữ lấy đứa bé như phần sống sót cuối cùng của gia đình mình.

Câu chuyện ấy làm những người lính giải phóng lặng đi. Chỉ ít phút trước, hai bên còn ở hai chiến tuyến. Một bên là quân giải phóng đang truy kích. Một bên là người lính bại trận đang tìm đường thoát. Nhưng trước chiếc giỏ có đứa trẻ sơ sinh, ranh giới ấy bỗng lùi lại phía sau. Trước mặt họ không còn là “địch” theo nghĩa khô cứng của chiến trường, mà là một người cha vừa mất vợ, đang run rẩy ôm đứa con mới lọt lòng.

Đúng lúc ấy, pháo lại nổ. Mặt đất rung chuyển. Theo phản xạ của người lính đã quen chiến trận, Khuất Duy Hoan cùng đồng đội cúi thấp người xuống. Nhưng họ không chỉ tránh đạn cho mình. Họ chụm lại, dùng thân mình che cho chiếc giỏ có đứa bé. Trong khoảnh khắc bom pháo ấy, những người lính vừa mới từ trận đánh chặn bước ra đã làm một việc rất tự nhiên: che chở cho một sinh mạng bé nhỏ, dù đó là con của người lính phía bên kia.

Sau loạt pháo, Trung đội trưởng Trần Xuân Luật cho viết một tờ giấy bảo lãnh để người lính kia có thể vào các ấp xin sữa và thức ăn cho con. Các chiến sĩ trong trung đội lục ba lô, túi áo, tìm lương khô đưa cho anh ta. Khuất Duy Hoan tìm mãi dưới đáy ba lô, thấy còn một tờ tiền 1 đồng, liền đưa cho người lính ấy và dặn cứ cầm lấy, biết đâu sau này có việc cần dùng.

Người lính phía bên kia bật khóc. Anh sụp xuống cảm ơn, rồi ôm đứa bé đi khuất sau lùm cây. Không ai biết sau đó hai cha con đi đâu, có tìm được sữa không, có sống qua những ngày hỗn loạn ấy không. Nhưng hình ảnh ấy ở lại trong lòng Khuất Duy Hoan suốt nhiều năm: chiếc giỏ nhỏ, đứa trẻ đỏ hỏn, người cha run rẩy, những mẩu lương khô, tờ giấy bảo lãnh và tờ tiền 1 đồng giữa chiến trường.

Sau này, khi đất nước thống nhất, ông Hoan từng trở lại thị xã Ayun Pa để hỏi tìm thông tin về người lính ấy và đứa bé năm xưa. Nhưng tất cả đều bặt vô âm tín. Không ai biết đứa trẻ trong chiếc giỏ sau này lớn lên ở đâu, có biết rằng mình từng được những người lính giải phóng che đạn giữa Cheo Reo hay không. Điều còn lại chỉ là ký ức của người kể và một niềm hy vọng lặng thầm rằng đứa trẻ ấy đã được sống.

Câu chuyện ấy làm trận Cheo Reo hiện lên với một chiều sâu khác. Đây là trận đánh chặn có ý nghĩa quân sự rất lớn. Sư đoàn 320 đã góp phần làm tan rã cuộc rút chạy của Quân đoàn 2 quân đội Sài Gòn trên đường 7, khiến ý đồ rút về đồng bằng để củng cố lực lượng bị phá vỡ. Nhưng trong chính trận đánh ấy cũng có những khoảnh khắc rất người, rất nhân văn, nơi người lính giữa lằn ranh sống chết vẫn biết cúi xuống bảo vệ một đứa trẻ.

Sau ngày 19 tháng 3, Cheo Reo - Phú Bổn được giải phóng. Địch bỏ lại rất nhiều xe quân sự, vũ khí, phương tiện. Khuất Duy Hoan khi ấy còn được giao làm Tổ trưởng tổ thu gom và bảo vệ “bãi xe tù binh”. Ông cùng đồng đội phải quản lý, di dời hàng ngàn xe quân sự các loại vào rừng để thông đường cho quân ta tiếp tục truy kích. Có xe còn chạy được, nhưng bộ đội không phải ai cũng biết lái. Ông phải tìm người biết lái xe, thuyết phục làm “thầy dạy lái xe” cấp tốc. Chỉ sau ít giờ vừa học vừa làm, những chiếc xe còn sử dụng được được đưa vào rừng, chờ đơn vị tiếp quản dùng tiếp cho chiến đấu.

Trong chiến tranh, có những nhiệm vụ nghe rất lạ nhưng lại vô cùng quan trọng. Đánh chặn xong chưa phải kết thúc. Phải thông đường, thu gom chiến lợi phẩm, giữ phương tiện, không để ách tắc, không để cản trở mũi truy kích tiếp theo. Người lính vừa đi qua khói lửa lại phải học lái xe trong ba mươi phút, vừa lo bảo vệ xe, vừa lo địch phản kích, vừa lo con đường phía trước phải mở thật nhanh cho các đơn vị tiếp tục tiến công.

Nhiều năm sau, khi nhắc lại Cheo Reo, Đại tá Khuất Duy Hoan không chỉ nhớ tiếng súng và xe cháy. Ông nhớ cả cảm giác lo lắng khi phải xử lý “bãi xe tù binh”, nhớ bước chân chạy xuyên rừng trong đêm 16 tháng 3, nhớ tuyến đường hẹp nơi xe tăng, thiết giáp địch bị bắn cháy, và đặc biệt nhớ đứa trẻ trong chiếc giỏ.

Chính ký ức ấy làm câu chuyện của ông trở nên đặc biệt. Nó cho thấy trong chiến tranh, người lính có thể rất quyết liệt khi chiến đấu, nhưng vẫn giữ trong tim lòng nhân nghĩa. Họ đánh địch để giành độc lập, để kết thúc chiến tranh, nhưng không đánh mất sự thương xót đối với dân thường, với trẻ nhỏ, thậm chí với một người lính phía bên kia khi người ấy đã buông súng và cầu xin cho con mình được sống.

“Đứa trẻ trong chiếc giỏ giữa Cheo Reo” vì vậy không chỉ là câu chuyện bên lề của một trận đánh. Nó là lát cắt nhân văn giữa một biến cố quân sự lớn. Giữa cuộc rút chạy hỗn loạn trên đường 7, giữa xe tăng cháy và pháo nổ, vẫn có những người lính chụm người lại che cho một sinh mạng mới chào đời. Trong ký ức của Đại tá Khuất Duy Hoan, đó là việc nhân nghĩa mà ông và đồng đội đã làm được giữa thời khắc ranh giới sống chết mong manh nhất.

Câu chuyện ấy nhắc người đọc rằng lịch sử không chỉ có chiến thắng và thất bại. Lịch sử còn có những khoảnh khắc con người nhận ra nhau trong đau khổ. Một trận đánh có thể làm tan rã cả một đạo quân, nhưng một chiếc giỏ nhỏ có đứa trẻ sơ sinh lại làm sáng lên phẩm chất sâu xa của người lính: dũng cảm trong chiến đấu, nhân hậu trong ứng xử và biết giữ lại sự sống ngay giữa chiến tranh.

Các chi tiết chính được đối chiếu từ Báo Gia Lai: trận truy kích trên đường 7 - Cheo Reo diễn ra từ tối 16/3 đến chiều 24/3/1975; Đại tá Khuất Duy Hoan là người trực tiếp tham gia trận đánh chặn ngày 17/3, khi đó thuộc Trung đoàn 64, Sư đoàn 320, và sau trận được giao quản lý, di dời hàng ngàn xe quân sự thu được để thông đường cho lực lượng ta truy kích.

Chi tiết về cuộc gặp người lính phía bên kia mang theo đứa trẻ sơ sinh, việc Khuất Duy Hoan và đồng đội chụm lại che cho đứa bé khi pháo nổ, viết giấy bảo lãnh, cho lương khô và tờ tiền 1 đồng được đối chiếu từ Báo Quân đội nhân dân